Cvece Za Navaljnog

Cvece Za Navaljnog

Spread the love

9. oktobra navršiće se 90 godina od kako je u Marseju ubijen Aleksandar Karađođević, kralj Jugoslavije. Nakon atentata njegovi spomenici su nicali širom Kraljevine Jugoslavije ali i Francuske u kojoj je kralj ubijen. Devet decenija kasnije spomenici u Francuskoj stoje na mestima na kojima su postavljeni, nisu ih sklanjale ni nemačke okupacione vlasti 1940-1944. dok sudbinu statua i bista po gradovima bivše Jugoslavije prate brojne kontroverze i nepoznanice

Dan nakon smrti Alekseja Navaljnog u februaru ove godine, ispod spomenika Petru i Aleksandru Karađoreviću u Bulonjskoj šumi u Parizu, ovdašnji Rusi počeli su da postavljaju cveće, sveće i fotografije disidenta koji je preminuo pod sumnjivim okolnostima. Zašto su Rusi među svim spomenicima u Parizu odabrali baš ovaj, kao mesto za odavanje počasti Navaljnom, verovatno nikad nećemo saznati. Osim zajedničkog slovenskog i pravoslavnog porekla, možda je to i činjenica da su i Aleksandar i Aleksej žrtve atentata. Za ovog drugog ne postoji službeni dokaz ali njegove pristalice u duboko veruju.

 

PARIZ

 

Spomenik kralju Petru I i kralju Aleksandru I u Parizu predstavlja zajedničku spomeničku kompoziciju a posvećen je primarno kralju Aleksandru I Karađorđeviću, koji je ubijen 1934. u atentatu na teritoriji Francuske, ali i njegovom ocu kralju Petru I koji se smatrao velikim prijateljem ove zemlje. Spomenik je otkriven 9. oktobra 1936. godine na drugu godišnjicu Marseljskog atentata a njegov autor je francuski vajar Maksim Real del Sart.
Nepunih četiri godine pre atentanta u Marselju, na Kalemegdanu je na godišnjicu potpisivanja nemačke kapitulacije 11. novembra 1930. u prisustvu kralja Aleksandra I otkriven Spomenik zahvalnosti Francuskoj.
Prilikom dolaska u zvaničnu posetu Francuskoj, kralj Aleksandar I je ubijen 9. oktobra 1934. u Marseju, od strane Velička Dimitrova Kerina, pripadnika separatističke VMRO, a u atentatu koji su organizovali pripadnici ustaškog pokreta. Zajedno sa njim, tada je ubijen i francuski ministar inostranih poslova Luj Bartu.
Uoči Dana primirja 10. novembra 1934. kamene posmrtne maske kralja Aleksandra I i ministra Bartua su bile izložene kod Trijumfalne kapije u Parizu. O tome je izveštavao beogradski dnevni list “Vreme” na naslovnoj strani, u tekstu pod naslovom „Milioni Parižana defiluju tokom cele noći ispred posmrtne maske Blaženopočivšeg Kralja Aleksandra, izložene na katafalku ispred Pobedničke kapije”. Iste večeri, održana je molitva za kraljevu dušu, a među prisutnima su bili francuski predsednik Alber Lebren, maršal Filip Peten, maršal i počasni vojvoda Luj Franše d’Epere, kneginja Olga Karađorđević, jugoslovenski poslanik u Parizu dr Miroslav Spalajković i drugi. Posmrtne maske je izradio francuski skulptor Maksim Real del Sart, pripadnik monarhističke Francuske akcije.
Iako je na maketi bilo predviđeno da se u dnu nalazi još jedna skulptura beživotnog kralja Aleksandra I u mrtvačkoj tkanini, nad kojim plače personifikacija tuge sa mačem u rukama, konačno rešenje se opredelilo za veličanje kraljeve državničke i ratničke slave, umesto tragične smrti.
Na prednjoj strani postamenta se nalazi natpis: “Kraljevina Srbije i Jugoslavije, Petru I Oslobodiocu i Aleksandru I Ujedinitelju”, a ispod toga: “Omaž Pariza i Francuske svojim velikim prijateljima”. Na bočnim stranama se nalaze delovi telegrama koji je regent Aleksandar uputio francuskom predsedniku Remonu Poenkareu, decembra 1915: „Srbije više nema, ali njena vojska je sačuvana, mi smo spremni da nastavimo borbu na francuskom tlu”, kao i navodne poslednje kraljeve reči: „Čuvajte Jugoslaviju! Čuvajte francusko-jugoslovensko prijateljstvo!”

Ovu grandioznu kompoziciju u bronzi Maksim Real del Sart, koji se proslavio skulpturama Jovanke Orleanke, prvo je napravio u gipsu, a taj rad je početkom ove godine otkupio Muzej grada Beograda, nakon što ga je u jednoj francuskoj antikvarnici otkrila istoričarka umetnosti Branka Đorđević Nakaniši. Danas se nalazi u kolekciji ovog muzeja.

MARSELJ

U Marselju, gradu u kojem je kralj ubijen, na dva mesta se odaje pošta Aleksandru I Karađorđeviću. Tabla sa informacijom na francuskom jeziku nalazi se na banderi na mestu na kojem su atentatori pucali na kralja. Veliki ar-deko spomenik kralju Aleksandru i Luju Bartuu nalazi se u 6. arondismanu Marselja i delo je arhitekte Gastona Kastela i vajara Antoana Sartorija, Luja Botinelija i Eli-Žan Veziena. Četiri visoke ženske figure drže fotografije dvojice ubijenih državnika. Iza njih je monumentalni štit naslonjen na dva stupa dekorisana reljefima sa natpisom “Pax” (“Mir”) kao i grbovima obe zemlje. Na ta dva stuba nalaze se dve ženske figure koje reprezentuju Jugoslaviju i Francusku.

 

KRALJEVINA SHS/JUGOSLAVIJA

 

Od sredine dvadesetih godina do kraja 1940. dakle u periodu od deceniju i po na teritoriji kraljevine SHS/Jugoslavije nastalo je blizu dve stotine dinastičkih spomenika, posvećenih kraljevima Petru I i Aleksandru I, različitih po formi i gabaritu, od prikaza konjanika, stojećih figura, uveličanih poprsja, portreta, reljefa sa kompozicijama iz života monarha, spomen-ploča i spomen-česmi. Vremenom se ovoj pojavi priključuju i spomen-groblja, spomen-objekti različite namene (škole, bolnice, sanatoriju), sokolski domovi, i na kraju, pravoslavne crkve, čime je zvanična vlast želela da potvrdi jedinstvo i unitarističko ustrojstvo nove države.

Kako piše Vladimir Mitrović u svom radu “Dinastički spomenici u Kraljevini SHS/Jugoslaviji 1919-1941” za kreaciju tih spomenika bili su angažovani uglavnom vrsni akademski vajari pa diletantskih radova skoro da nije ni bilo. Nema sumnje da su akcijama podizanja spomenika kraljevima u čitavoj zemlji bilo planirano i birokratski uspešno rukovođeno ali, kako izgleda, u tom trenutku nije bilo nekih osobito negativnih reakcija na njihovo podizanje. Ipak, sasvim retki, sporadični incidenti ali i kasnija opšta neprihvaćanje ovih spomenika bili su, između ostalog, osnovni uzroci i njihovog jedinstvenog nestajanja. U periodu od maja 1941. pa do, u najboljem slučaju, jeseni iste godine, samo sa teritorije koja je ušla u sastav NDH (Hrvatska i Bosna i Hercegovina) uklonjeno je i uništeno stotinjak spomenika. Od jedne relativno ozbiljne i kvalitetne produkcije nije ostao niti jedan, baš kao i u ostalim delovina zemlje, kada je po zvaničnom raspadu Kraljevine Jugoslavije, posle kratkotrajnog šestoaprilskog rata 1941. teritorija zemlje je surovo rasparčana i podeljena. Nove vlasti, izuzev donekle u tzv. centralnoj Srbiji, nisu dugo čekale da uklone sva zatečena spomenička znamenja koja podsećaju na Karađorđeviće i Jugoslaviju. Pripreme za te događaje bile su veoma jasne i brze – odmah po organizovanju vlasti na novim državnim teritorijama trebalo je ukloniti sve ostatke prethodne državne zajednice sa posebnim akcentom na dinastičke spomenike. Na severnim teritorijama zemlje, u Sloveniji, Dalmaciji, Dubrovniku i Crnoj Gori, italijanske okupacione vlasti zvanično uklanjaju spomenike putem svoje lokalnih birokratskih uprava. U velikom, centralnom delu kraljevine, uključenom u NDH, gde je podizanje u međuratnom periodu bili veoma intenzivno, vlast preuzima ustaški režim koji temeljno ruši sve zatečene spomenike kraljevskog režima. Na teritoriji Bačke tu ulogu preuzimaju mađarske okupacione vlasti, u Banatu koji je zvanično bio deo Nedićeve Srbije a suštinski pod upravom lokalnih Nemaca – nemačka vlast; a u Makedoniji bugarska, koje se posebno brutalno obračunavaju sa zatečenim spomenicima, kako onim iz doba kraljevnine, tako i onim iz Srednjeg veka. Tako su do jeseni 1941. godine sa lica zemllje nestala svi dinastički spomenici i obeležja Kraljevina SHS (Jugoslavije). Do danas obnovljeno je tek njih nekoliko – u Bjeljini, Zrenjaninu, Somboru i Nišu. Dok je u Novom Sadu na Trgu republike (!?) 2018. podignut spomenk kralju Petru I Karađorđeviću.

SLOVENIJA

Prvi spomenik Karađorđevićima na tlu današnje Slovenije bio je onaj posvećen kralju Petru I Karađorđeviću u Kranju, podignut 1926. a čiji je autor Valentin (Tine) Kos. Spomenik kralju Petru I Karađorđeviću u Ljubljani, podignut 1931. izradio je poznati vajar Lojze Dolinar, jedan od najplodnijih slovenačkih kipara koji je između ostalog dugo vremena boravio u Beogradu (1949-1959) kao profesor na beogradskoj Akademiji likovne umetnosti. Pored spomenika Ljubljani, Dolinar je autor i spomenika kralju Aleksandru I u Skoplju (u Dečjem domu, 1935) i Visokom (1937).

Isti autor je pred sam početak rata izradio i spomenik kralju Aleksandru I, takođe u Ljubljani, koji je svečano otvoren na rođendan kralja Petra II 6. septembra 1940. uz prisustvo mladog kralja, kneza namesnika Pavla, članova Kraljevskog doma i visokih zvanica iz Beograda, Zagreba, Ljubljane i čitave Slovenije. Posebnu skupinu dinastičkih spomenika u Sloveniji čine spomenici kralja Aleksandra I u vidu masivnih poprsja na visokim postoljima – Ljubljana, u fabrici duvana (vajarka Iva Despić-Simonović, 1935), Jesenice (vajar Petar Loboda, 1936) i spomenik u dvorištu Građanske škole u Mariboru (1936). Kao i na drugim teritorijama kraljevine i u Sloveniji je bilo mnoštvo skromnijih spomenika po manjim mestima, kao i brojnih spomen-ploče posvećenim kraljevima Petru I i Aleksandru I.

HRVATSKA

Više dinastičkih spomenika u Hrvatskoj nastali u ovom periodu zaslužuju dodatnu pažnju – ili po izrazito visokim umetničkim kvalitetima koji se često poklapaju sa radovima poznatih jugoslovenskih vajara ili nekim drugim specifičnostima koje ih izdvajaju iz opštejugosovenskog korpusa spomenika posvećenih članovima jugoslovenske dinastije. Jedan od prvih spomenika kralju Petru I podignut je već 1923. godine u Dardi kod Osjeka. To je bila piramidalna kostrukcija, visoka devet metara, sa dvoglavim orlom na vrhu koji u kandžama drži grb Kraljevine SHS. Spomenik je podignut na mestu, a verovatno i od istog materijala, predhodnog spomenika Mariji Tereziji sa mađarskom krunom, koji je porušen već 1918. Istu sudbinu doživeo je i spomenik u Dardi ubrzo po početku Drugog svetskog rata.

Samo godinu dana posle smrti kralja Petra I na zboru građana Dubrovnika, odlučeno je da se otkupi nacrt za spomenik od Ivana Meštrovića. Posle dve godine 1. decembra 1924. na dan Ujedninjenja, na velikoj svečanosti svečano otkriven je veliki kameni reljef. Bio je postavljen na počasno mesto (levo od stepeništa na gradskim zidinama) ispod samog kipa Svetog Vlaha, zaštitnika grada. Kralj je bio prikazan na konju, ogrnut velikom pelerinom sa sokolom u ruci. Čak i na reprodukcijama starih fotografija očito je da reljef nosio veliku umetničku energiju, svojom umerenom stilizacijom i kranje espresivno spada u sam vrh Meštrovićevih radova slične tematike. I sam kralj Aleksandar je bio veoma zadovoljan dubrovačkim spomenikom pa je odmah posle svečanog otvaranja dodelio odlikovanja učesnicima procesa izgradnje i otkrivanja spomenika. Meštrovićev reljef sa prikazom kralja Petra I izlagan je vić sledeće godine u Parizu.

Poznati hrvatski i jugoslovenski vajar Antun Augustinčić je u međuratnom periodu izradio niz monumentalnih dinastika. Pored velikih spomenika u Kragujevcu (1932, jedini koji još postoji, i nije dinastik već je posvećen palima u ratovima), Skoplju (1937) i Somboru (1940), Augustinčić je na području Hrvatske izveo tri spomenika. Najraniji je bila jednostavno koncipirana i izvedena spomen-ploča posvećena desetogodišnjici oslobođenja ostrva Krka sa stilizovanim dvoglavim orlom, državnim grbom u kandžama i prigodnim zapisom (1931). Spomenici u Varaždinu i Sušaku znatno su značajniji i pripadaju samom vrhu međuratnih dinastika. Spomenička figura kralja Aleksandra I u Varaždinu svečano je otvorena 6. septembra 1935. na rođendan mladog kralja Petra II, na glavnom Trgu kralja Tomislava, ispred Gradske većnice.

Samo nekoliko nedelja kasnije, 17. novembra 1935. svečano je otkriven spomenik kralju Aleksandru I na Sušaku, koji Augustinčić radi zajedno sa drugim velikim hrvatskim i jugoslovenskim vajarem Franom Kršinićem. Na širokoj platformi iz koje izranja visoki postament, u stojećem stavu prikazana je bronzana figura kralj sa kormilog (jugoslovenskog) broda. Kralj je prikazan u paradnoj generalskoj uniformi sa pelerinom koja je zanjihana na vetru. Na postamentu su bronzani reljefi sa figurama koje simbolišu sve krajeve zemlje. Mada su sačuvane samo loše fotografije i fotografije makete spomenika vidljiva su njegova monumentalna svojstva i patos izražen u likovima kralja i figurama na reljefima. I drugi autor sušačkog monumenta Frano Kršinić bio je izrazito aktivan na području spomenika dinastika u čitavoj zemlji – Bosanska Krupa (1929), Novi Bečej (1937), Sarajevo (1938), kao i biste kralja Aleksandra I i Petra I u Zagrebu (1934) i Bjelovaru (1935). Još jedan od vajara koji su bili veoma aktivni na polju dinastičkih spomenika je Sreten Stojanović čiji radovi se mogu smatrati uspešnijim spomenika – Nevesinje (1928), Dvor na Uni (1929), Tuzla (1935), Ohridu (1937) i posebno Udbine (1938). Svi pomenuti radovi Augustinčića, Kršinića i Stojanovića nikada nisu uvršteni u njihove zvanične biografije kao ni u enciklopediji ni monografije. Isti autori sa nastavili blistave, vajarske i spomeničke, karijere i u vreme socijalističke Jugoslavije.

Od ostalih spomenika kraljeva u Hrvatskoj vredni su pomena spomenici sa prikazima figure kralju Petra I u Novoj Gradiški 1926. (vajar Ivo Kordić); Otočcu iste godine (Josip Turkalj); Sisku 1930. (Robert Žan Ivanović); Sušaku 1938. (Vinko Matković) kao i spomenik kralju Aleksandru I u Vukovaru 1936. (Marin Studin).

Spomen-svetionik posvećen kralju Aleksandru I u Splitu svečano je otkriven 8. decembra 1935. godine i bio je jedinstven na prostorima čitave zemlje. Koncipiran kao spomenik-svetionik, dakle objekat utilitarne prirode, bio je postavljen u gradskoj luci a isklesan je od blokova bračkog kamena (širine 1,2 m, visine 7,5 m). Po ocenama ondašnje štampe (Jadranska straža) spomenik je delovao ugodno svojom jednostavnom geometrijskom formom koja ne narušava lučki ambijent ne gubeći se u detaljima. Za razliku od ostalih jugoslovenskih dinastika, splitski monument nije bio posvećen samim ličnostima već događajima vezanim za njihove posete Splitu. Sami povodi – tri istorijska događaja, uklesani u vidu kratkih napisa na ovom jedinstvenom nefigurativnom dinastiku kraljevine retko su zanimljivi – 26. avgust 1910. kada je “(vidovita i oplemenjena) omladina Splita prvi put pozdravila budućeg jugoslovenskog kralja Petra I“; 29. novembar 1925. kada je kralj (Aleksandar I), prilikom posete Splitu na istom ovom mestu rekao: “Budite odsada kao i dosada večni čuvari našeg mora, za vama čvsto stoji ujedinjena otadžbina“; 14. oktobar 1934. kada su iz Marseja u Split dopremljeni posmrtni ostaci kralja Aleksandra I, “skamenjena od bola domovina ovde primi(la) tjelo kralja mučenika vraćenog iz tuđine gde izdahnu uz reči: Čuvajte mi Jugoslaviju“. Ovako koncipiran i obeležen spomen-svetionik na otvaranju je inspirisao govornike koji su rekli da će on brodarima pokazivati sigurno mesto u luci a narodu sigurnu budućnost. Tekstovi su uklonjeni od strane italijanskih okupatora već u proleće 1941. neposredno po osnivanju NDH.

Na području tadašnje Savske banovine podizano je još na desetine dinastičkih spomenika. U velikoj meru su to bila poprsja, portreti kraljeva u prirodnoj veličini ili nešto veća kada su postavljena na visoke postamente. Takođe je i veliki broj spomen-ploča koje su uglavnom radili školovani vajari. Otvarani uz velika narodna slavlja i svečanosti, uz svečene parade, govore i muziku. Smešteni isključivo u samim centrima naselja i gradova, ovi spomenici su kao i svi ostali zbrisani sa lica zemlje od strane ustaške vlasti već 1941.

BOSNA I HERCEGOVINA

Sličnu, pa i istovetnu sudbinu imali su i dinastički spomenici na području Bosne i Hercegovine. Prvi spomenik podignut na području Vrbaske banovine bio je krajnje neobičan spomen-kompleks kralju Petru I u Sarajevu 1923.

Tokom naredne decenije usledila je izgradnja čitavog niza drugih monomentalnih dinstičkih spomenika koje su radili vodeći jugoslovenski vajari toga vremena. Oba dinastička spomenika vajara Sretena Stojanovića prikazuju kralja Petra I  (Nevesinje, 1928) i Aleksandra I (Tuzla, 1935) kao stojeće figure sa impozantnim gestovima, u položaju bliskom antičkom kontra-postou, kao vojskovođe, u svečanim uniformama, sa mačevima i generalskim znamenjima. U Visokom, mestu severo-istočno od Sarajeva, 20. juna 1937. godine je osvećen spomenik kralju Alekasandru I, rad poznatog jugoslovenskog vajara Lojze Dolinara. Kako je već bilo uobičajeno za Dolinovara rešenja dinastika i visočki spomenik je imao stojeću figuru kralja na vrhu postamenta na kome su bile prikazane reljefne ploče sa (neidentifikovane) scenama koje simbolično prikazuju nacioanlno jedinstvo jugoslovenskog naroda.

Jedina vajarka u Bosni i Hercegovini u vreme međuratne Jugoslavije bila je Iva Despić-Simonović (Hrastovci, kod Petrinje 1891 – Sarajevo, 1961), akademski vajar iz Sarajeva, koja je radeći u Sarajevu između 1935-1937. godine izvela nekoliko uspešnih spomenika kraljeva Petra I i Aleksandra I u Mostaru, Banja Luci, Sarajevu, Visokom, Gračanici pored Doboja, Vladičinom Hanu i Ljubljani. Iva Despeć je portretisala i druge krunisane glave – bugarskog princa Kirila, rumunskog kralja Ferdinanda itd). Bila je rado viđena na dvoru Karađorđevića i skoro da je imala poziciju dvorske kiparice, jer je, između ostalog, podučavala kraljicu Mariju u njenim željama da savlada osnovne korake vajarstva. Učestvovala je na kolektivnim izložbama u Londonu, Parizu i Milanu. Izradila je i biste pesnika Alekse Šantića, Osmana Ćikića i istoričara Vladimira Ćorovića za grad Mostar. Bavila se sitnim plastikom, medaljama, slikarstvom i crtanjem. Njeni dinastički spomenici su uglavnom nešto hipertrofirana poprsja kraljeva postavljena na visoke postamente klesane od lokalnog kamena. Svi ovi spomenici su bili postavljeni unutar fabrika duvana koje su kao državni monopol predstavljale velike proizvodne potencijale u skromnim ekonomijama bosanskih naselja. Od njenih spomenika posebno se ističe portret kralja Aleksandra iz sarajevske fabrike duvana gde je uočljiv stilizovani i lirski prečišćen vajarski izraz koji odaje iskusnog i školovanog umetnika. Koncipiran u oštrim i pravim potezima ovaj portret je jedan od najmodernijih viđenja kralja Aleksandra.

Jedan od retkih klasika sprskom vajarstva, već ostareli Đorđe Jovanović, član Srpske kraljevske akademije nauka i umetnosti je u svojoj bogatoj karijeri izveo nekoliko portreta kraljevske porodice u međuratnom periodu. Jovanović je za Banske dvore u Banjaluci isklesao u belom mermeru biste kralja Aleksandra I i kraljice Marije 1931. godine. Po sačuvanim fotografijama bili su to, za Jovanovića, karakteristični vladarski portreti, stilizovani čvrsto i precizno sa klasičnim detaljima, koji više pripadaju proteklom 19. stoleću nego vremenu postavljanja. Tada još mladi ali uspešni vajar Risto Stijović je autor dva spomenika – biste kralja Aleksandra I u dvorištu glavne pošte u Sarajevu (1935) i slično koncipiran spomenik u gradskom parku Kalinovika (1936). Bila su to nešto uvećani bronzani portreti, postavljeni na visoke postamente.

CRNA GORA

U Crnoj Gori je srazmerno ostalim sredinama podignut najmanji broj dinastičkih spomenika. Tokom tridesetih godina osvećeno je tek nekoliko spomen-ploča (Cetinja, 1931; Kamenar, 1935; manastir Savina, 1935) kao i par spomen-česmi na lokalnim putevima. Nema sumnje da je spomenik kralja Aleksandra I na Cetinju, rad Ivana Meštrovića, ključni dinastički monument podignut na području Crne Gore, u rodnom mestu kralja. Mada je predviđeno svečano otkrivanje za 9. oktobar 1940. na dan atentata u Marseju, njegova predistorija traje nekoliko godina unazad. Beogradska ‘Pravda’ je još u leto 1938. godine objašnjavala svojim čitaocima budući izgled spomenika, iznenađujuće precizno i stručno. Zamisao ovog dela je interesantna i snažna: kralj Aleksandar je prikazan sa oštrim zamahom isukane sablje, dok se konj pod njim uspinje zategnutih uzda. Sam kraljev lik je vanredno dobro izveden i savršeno veran, jer je Meštrović za model koristio portret kralja koji je u bronzi uradio nekoliko godina ranije. U tekstu posebne pohvale su upućeni prikazu konja gde je umetnik bio posebno vešt. Njegova muskulatura je hipertrofirana ali ne kvari opšti utisak već, naprotiv, snažno oživljavaju čitavu kompoziciju koja kipti dinamikom. U jesen sledeće 1939. godine na Cetinje stiže Meštrović da zajedno sa predstavnicima grada odredi mesto budućem monumentu. Tada je određena i objavljena konačna lokacija – na platou ispred Dvorca kralja Nikole Petrovića, na zemlji koja je nekada bila kuća vojvode Boža Petrovića, u to vreme Trg kralja Aleksandra. Ipak, trebala je da prođe još jedna kalendarska godina da se okončaju (parterni) radovi oko podizanja skvera oko spomenika. Čini se da tačan datum otkrivanja i osvećenja nije utvrđen ali je spomenik svakako na toj lokaciji postojao od jeseni 1940. godine do leta sledeće godine kada je nepovratno uništen. Spomenik zajedno sa granitnim postamentom je bio visok skoro deset metara. Ovaj Meštrovićev spomenik je zajedno sa Augustinčićevim spomenikom u Somboru trajao najkraće, faktički tek nekoliko meseci.

MAKEDONIJA

Za razliku od ostalih delova zemlje na području Makedonije, ondašnje tzv. Južna Srbije, kao i u Crnoj Gori, nije podignuto mnogo dinastičkih spomenika. Ti koji su podignuti, odmah po početku bugarske okupacije ovih područja nemilosrdno su uklonjeni i uništeni. U deceniji po oslobođenju i ujedinjenju ovih krajeva u novu državnu zajednicu izgrađeno je nekoliko spomen-groblja i spomen-obeležja stradalom stanovništvu u ratovima 1912-1918. (Bitolj, Kajmakčalan, odmah posle Velikog rata). Prvi monumentalni spomenik na ovom području izgrađen je u Skoplju i svečano otkriven 17. decembra (na rođendan kralja Aleksandra I) 1924. godine. Spomenik je bio visok deset metara, sastojao se od masivnog postamenta koji je predstavljao stenu urađenu od prirodnih kamenih blokova nepravilnog oblika sa dve figure na vrhu. Figura srpskog vojnika, pešaka, prikazanog u punoj ratnoj opremi bila je visoka oko dva metra. Pored njega bila je prikazana figura žene u šumadijskoj narodnoj nošnji kako vojniku pruža pobednički lovorov venac. Skicu za spomenik izradio je građevinski inženjer Bronštajn dok je izrada figura vojnika i žene bila poverena kamenorescu Lunačeku iz Beograda, gde su figure i klesane a potom prenete u Skoplje. To je ujedno jedna od retkih spomenika koji su izvedeni u kamenu.

Vajar Lojze Dolinar autor je dva spomenika u Skoplju iz 1935. godine – spomenik đacima ratnicima i spomen-biste kralja Aleksandru I. Na prvom spomeniku visokom preko četiri metra prikazano je više likova – devojka koja simbolizuje Srbiju predvodi đake-ratnike u borbu dok je na suprotnoj strani postamenta prikazan lik žene-majke koja posle pobede, umesto sina pobednika dobija njegova vojna znamenja, šlem, prebijen mač i maslinovu grančicu.

Vajar Antun Augustinčić autor je konjaničkih spomenika kralju Petru I i Aleksandru I u Skoplju, koji su svečano otkriveni u jesen 1937. godine, blizu prilaza Kamenom (Dušanovom) mostu na Vardaru u centru grada. Kako je čest bio slučaj za skopski spomenik je bio raspisan veliki konkurs na kome je uzelo učešće više poznatih jugoslovenskih vajara (Petar Palavičini, Boris Kalin). Na izradi projekata i parternog uređenja sarađivao je zagrebački arhitekta Drago Galić, koji je Augustinčiću pomagao i prilikom parterne postavke spomenika Batinske bitke, podignutom deceniju kasnije. Konjaničke figure kraljeva bile su postavljene na visokim dekorativnim portalima, levo i desno od mosta, sa pešačkim prilazima. U neposrednoj okolini je bilo predviđeno i postavljane spomenika Velikom županu Nemanji i caru Dušanu, ali do toga nije došlo. Slične koncepcije su i spomenici kraljevina Petru i Aleksandr na beogradskom mostu koje je izveo Ivan Meštrović.

Dva spomenika kralju Aleksandru I iz 1937. godine predstavljaju figure kralja-ratnika postavljene na visoka postolja – u Ohridu, autora Sretena Stojanovića i Bitolju, vajara Dragutina Spasića, autora brojnih spomenika na beogradskom Novom groblju. Tokom ovog perioda podignuto je i nekoliko spomen-bisti kraljevima (Skoplje, 1936; Bitolj, 1936; Kičevu, 1937; Demir Kapiji, 1938).

SOMBOR

 

Spomenik Kralju Aleksandru Karađorđeviću u Somboru podignut je 1940. i delo je vajara Antuna Augustinčića. Već 1941. godine su ga Hortijevi vojnici sklonili, da bi bronzanu skulpturu na komade isekla i pretopila nova vlast po završetku Drugog svetskog rata 1947. godine. Spomenik je stajao naspram ulaza u Staru gradsku kuću, sa glavne ulice. Od spomenika je ostao postament, a ostao je sačuvan i kalup konja u Klanjecu, rodnom mestu A. Augustinčića u Sloveniji. Kalup kralja nije sačuvan. Novopodignut spomenik kralјu Aleksandru u Somboru imao je, po mišlјenju istoričara umetnosti Pavla Vasića, uobičajana obeležja Augustinčićevog stila, štaviše, jedan prenapregnuti zamah, koji je davao nešto specifično, jednu notu patetike koja nije svojstvena mediteranskom etosu. Neobično je da je Augustinčić predstavio kralja gologlavog iako je držao isukan mač. Nakon što je statua postavlјena na postament, grad Sombor je mogao da priredi svečano otkrivanje spomenika. U nedelјu, 21. jula 1940. na Glavnoj ulici i Trgu Sv. Đorđa u Somboru okupilo se preko 20.000 lјudi iz grada i okoline, ali i iz cele Vojvodine, kako bi prisustvovali otkrivanju spomenika kralјu Aleksandru.
Nepunih devet meseci posle otkrivanja spomenika kralјu Aleksandru u Somboru, Nacistička Nemačka je, sa svojim saveznicama, napala Kralјevinu Jugoslaviju (preciznije, samo srpski deo Kraljevine Jugoslavije je napadnut), a u Sombor su 12. aprila 1941. g. ušle trupe mađarskih honveda. Spomenik kralju Aleksandru bio je, tokom prvih dana okupacije, prekriven ceradom koju je obezbedio vlasnik saračke radnje Merei (koja je bila na mestu današnjeg kafea CoffeTime u ul. Laze Kostića). Pre svečanog defilea mađarske vojske kroz glavnu ulicu nastala je panika jer bi vojnici morali marširati ispred spomenika, pa su se rastrčali u potrazi za nečim da pokriju spomenik i u pomenutoj radnji dobili ceradu koju su deca nabacila na spomenik. Par sedmica kasnije, u vreme mađarske vojne uprave nad gradom (civilna uprava je uspostavlјena tek polovinom avgusta), uklonjena je bronzana statua kralјa Aleksandra. Još neko vreme na trgu je stojao prazan postament, prekriven mađarskom zastavom, pa je zatim i on razbijen i sklonjen zajedno sa bareljefima koji su na njemu postojali. Za vreme okupacije bronzana kralјeva statua nalazila se, neko vreme, u ulazu (hodniku) sa istočne strane Gradske kuće, a posle oslobođenja bila je izmeštena na tzv. „slagalište“, odnosno na gradski komunalni depo (otpad). Odlukom opštinske vlasti Augustinčićeva statua kralјa Aleksandra odneta je kasnije u livnicu u Topoli, gde je pretoplјena, a sredstva dobijena prodajom bronze od spomenika data su, prema svedočenjima, gradskom FK „Radnički“. Time je Sombor ostao bez svog najimpozantnijeg, ali i najkratkovečnijeg umetničkog spomenika i jedinog spomenika nekom srpskom vojniku ili državniku. Na mestu nekadašnjeg spomenika pre desetak godina, u vreme rekonstrukcije somborske Glavne ulice, postavljena je neestetična, čak i nezgrapna granitna česma (istrgnuta iz šireg projekta autora). Inicijative i peticije za vraćanje spomenika traju od 2008. kada je počela rekonstrukcija glavne ulice i trenutno se stiglo dotle da je gradska Skupština podržala vraćanje spomenika i raspisala nagradni konkurs za idejno rešenje izgleda spomenika (2018) na kojem je pobedio rad Zorana Ivanovića vajara iz Beograda. U vreme do Drugog svetskog rata još su samo dva grada u Vojvodini pored Sombora, imala statue konjanika: Pančevo i Zrenjanin (nekada Petrovgrad, od 1935. po Petru Karađorđeviću).

 

TURIJA

Posebno je bizaran slučaj spomenika kralju Aleksandru u Turiji koji je podignut 1936. ispred današnje zgrade Mesne zajednice, na mestu gde je kralj Aleksandar prvi put nogom stupio na tlo prilikom posete ovom bačkom selu 1919.

Tu se nalazio do okupacije 1941.kada ga je nekolicina Turinaca sklonila i zakopala, kako ga mađarske okupacione snage ne bi uništile. Ostao je zakopan sve do 1992. Tada su ga otkopali članovi Narodne strane predvođeni Milanom Paroškim u decembru 1992. uoči Predsedničkih izbora (gde je Paroški bio kandidat i osvojio treće mesto iza Slobodana Miloševića i Milana Panića). Sasvim je izvesno da je naprasno pronalaženje i iskopavanje spomenika bio deo predizborne kampanje Milana Paroškog. Inače, tih dana kopalo se po Turiji na više mesta. Osim članova Narodne stranke, spomenik su pokušali da pronađu i iskopaju i članovi SPO, ali nisu imali tačnu informaciju gde se on nalazi, tako da su njihovi pokušaji ostali neuspešni.

Kao autentično svedočanstvo o tom neobičnom događaju na Youtube-u se nalazi VHS snimak od sat i 17 minuta pod nazivom “Kako je iskopan spomenik kralju Aleksandru u Turiji”.

Spomenik od 1992. do danas stoji u prostorijama Mesne zajednice Turija jer nikako da se nađu sredstva za njegovo ponovno postavljanje.

DERONJE

U jednom drugom tradicionalno monarhističkom selu u Bačkoj – Deronjima, to nije bio slučaj. Ispred pravoslavne crkve u Deronjama nalazi se spomenik kralju Aleksandru Karađorđeviću Ujedinitelju. Na tabli piše da je podignut 2007. “uz Božiju pomoć, Srpskog pokreta obnove, Ministarstva kulture i svih ljudi dobre volje”. Deronjci su kralja Aleksandra Prvog posebno poštovali, a vest o njegovoj pogibiji u Marselju 1934. bukvalno je ovo selo zavila u crno. Nedugo posle tog tragičnog događaja, u želji da trajno sačuvaju uspomenu na voljenog monarha, Deronjčani su pokrenuli akciju za prikupljanje sredstava za podizanje spomenika. Akademski vajar Dragutin Spasić napravio je spomenik koji je svečano otkriven 8. maja 1938. godine. Tada Deronje dobija nadimak “kraljevo selo”. Milivoj Davidov je te 2007. ispričao za “Glas javnosti” kako je imao samo sedam godina kada je 1938. originalni spomenik podignut. “Sećam se da smo svi u kući bili veseli. Moj otac Đoka posebno, jer je on služio u kraljevoj gardi i bio seiz, odnosno brinuo se o kraljevom konju. U kući smo imali na zidu i slike kraljevskog para. Posebno je bila lepa kraljica Marija. Posle rata smo morali da sakrijemo sliku i čuvao sam je sve dok pre tridesetak godina nismo rušili kuću. Onda mi je neko ukrade. To nikako ne mogu da prežalim!”, ispričao je tada deda Milivoj. Deronjčani nisu ni mogli da pretpostave da će spomenik gledati samo tri godine. Kada su mađarske okupacione snage 1941.  došle u Deronje, spomenik je srušen i izgubio mu se svaki trag što je u Bačkoj bila sudbina većina spomenika posvećenih kralju Petru, kralju Aleksandru ili pak Svetozara Miletića u Novom Sadu. Posle rata došlo je neko novo vreme u kojem baš nije bilo popularno pominjati kralja. Trebalo je da prođe čitavih 60 godina da bi ideja o obnavljanju spomenika kralju Aleksandru opet bila ostvarljiva. Akademski vajar Dragan Dimitrijević, uz pomoć fotografija, uspeo je da napravi vernu repliku spomenika, koji je 16. maja 2007, unuk velikog kralja, princ Aleksandar svečano otkrio. Svaki treći žitelj ovoga lepog sela došao je da prisustvuje svečanosti. Burno su klicali princezi Katarini i princu Aleksandru, koji su do centralnog mesta dovezeni u tropregu. Pre svečanog čina, sveštenik Slavko Stojisavljević, uz prisustvo više sveštenika kao i odžačkog rimokatoličkog župnika Jakoba Fajfera, služio je parastos kralju Aleksandru.

KRAGUJEVAC

Ravnogorski pokret i Udruženje izbeglih, prognanih i ugroženih lica Srbije podnelo je inicijativu za ponovnu izgradnju spomenika kralju Aleksandru Karađorđeviću u Kragujevcu koji su posleratne komunističke vlasti 1946. godine srušile i odnele.

Spomenik kralju Aleksandru, autora Dragomira Arambašića, uz veliku narodnu svečanost je osveštan i otkriven na Vidovdan 1936. Nalazio ispred upravne zgrade „Zastave”. Bio je visok šest metara i težak preko dve tone a izliven je u Kragujevcu od istopljenih topovskih cevi.

Spomenik je srušen posle Drugog svetskog rata uz pomoć ruskih samohotki koje su ga oborile uz pomoć vezanih sajli. Prema nekim svedočenjima, preživeli Solunci su dugo vremena posle rušenja spomenika dolazili na to mesto i palili sveće. Sudbina samog spomenika je nepoznata jer jedni smatraju da je pretopljen dok drugi smatraju da se i dalje nalazi zakopan u krugu bivše fabrike „Zastava”.

NIŠ

Spomenik kralju Aleksandru Karađorđeviću smešten je u centru Niša, na istoimenom trgu i rad je akademskog vajara Zorana Ivanovića iz Beograda. Izliven je u livnici „Kuzman“ u Smederevu. U postument spomenika uklesan je natpis „Kralj Aleksandar Karađorđević 1888 – 1934“. Visina spomenika je 4,5 metara, na postumentu visine 7 metara i težine 3,3 tone.
Spomenik su otkrili gradonačelnik Niša Smiljko Kostić i princ Aleksandar Karađorđević 7. decembra 2004. na devedesetogodišnjicu kada je 1914. doneta istorijska Niška deklaracija o ujedinjenju naroda slovenskog porekla na Balkanu i ciljevima Srbije u Prvom svetskom ratu.
Spomenik je osveštao vladika niški gospodin Irinej, koji je rekao da se ovim činom ispravlja nepravda koju su Nišlijama naneli oni koji su pokušavali da nam oduzmu pamćenje, zatru korenje i unište tradiciju.
Prvi spomenik je otkriven i osvećen na kraljev rođendan po starom kalendaru 4./17. decembra 1939. ali je pod nerazjašnjenim okolnostim, nakon oslobođenja Niša 1946. sklonjen i uništen. Prvobitni spomenik je delo Radete Stankovića jednog od najistaknutijih srpskih vajara između dva svetska rata. Čin osvećenja ovog prvog spomenika izvršili su: patrijarh srpski Gavrilo, mitropolit zagrebački Dositej i episkopi: timočki Emilijan, braničevski Venijamin i niški Jovan.

BEOGRAD

Zvuči neverovatno, ali glavni grad Srbije, onaj u kojem je kralj Aleksandar I Karađorđević stolovao, nema njegov spomenik. Prema predlogu predsednika Srbije Aleksandra Vučića iz 2018. trebalo je da 2019. bude postavljen prekoputa spomenika caru Nikolaju Romanovu. Ali to se nije dogodilo ni do današnjeg dana, čak ni povodom 90. godišnjice od atentata u Marselju.