U Postirama na Braču rođeni su Vladimir Nazor i Juraj Gospodnetić, pesnik i sveštenik, obojica sa burnim biografijama čiji dramatični momenti odudaraju od idiličnog mediteranskog ambijenta ovog dalmatinskog gradića
Kada sam na Braču bio prošli put, u svom bungalovu u Supetru ugostili su me Lepa i Miljenko Smoje. Bilo je to u leto 1993, dve godine pred Miljenkovu smrt i o tom susretu pisao sam za “Vreme” 2021. u reportaži iz Splita. Te 1993. glavni grad Dalmacije bio preplavljen izbeglicama, u Bosni je besneo rat između Hrvata i Bošnjaka. Sem nas nekoliko zalutalih, turista jedva da je bilo.
Ovog leta je splitska trajektna luka bila puna nekih drugih ljudi. Dok čekamo trajekt za Supetar na Braču čitam u “Slobodnoj Dalmaciji” sjajan tekst verovatno najboljeg hrvatskog pozorišnog kritičara Tomislava Čadeža. Piše od predstavi “Priče sa trajekta” koja je tih dana premijerno izvedena na trajektu “Oliver”: “I da je bilo ugodnije, opet se gotovo ništa ne bi čulo u toj praznoj pećini od metala, gdje se zvuk difuzno širi i gutaju ga težak uzduh i prigušena jeka. Glavni je problem “Priča s trajekta” što igraju na – trajektu. Predstava dulja od dva sata uglavljena je na Jadrolinijin trajekt Oliver, nazvan dakako po Oliveru Dragojeviću, pokojnom pjevaču koji je postao simbol Dalmacije. Taj je povelik brod bespomoćan plutao u Korčulanskom kanalu prije otprilike tri tjedna satima, s više od trista putnika. Pokvario se premda je eto otisnut na more tek ovo proljeće. Polovan je, uvezen iz Grčke, i na njemu je bila, među ostalim, prestala raditi klima…”
Par dana kasnije, prekinuto je igranje ove predstave, ne iz razloga akustike i vrućine koje pominje Čadež – nego zbog tragedije koja se dogodila na Malom Lošinju kada je rampa trajekta pala na tri mornara “Jadrolinije” i usmrtila ih.
“Priče sa trajekta”, odjednom su dobile potpuno drugi smisao.
Naša priča na trajektu nije dugo trajala, za manje od sat vremena stigli smo od splitske luke do Supetra. Iako vam Uber aplikacija pokazuje da ovaj servis postoji i izbaci vam cenu, prevoz verovatno nikada neće doći jer na samom otoku postoji tek nekoliko njihovih vozača.
Dogovaram se sa taksistom i za petnaestak minuta stižemo u naš hotel u mestu Postira sa čijih se plaža u daljini lepo vidi Split.
Postira su danas živopisno ribarsko mjesto i luka a ime dolazi od latinskog naziva pastura – pašnjak, zbog plodne zemlje u zaleđu mesta. Postira se prvi put spominju 1347. Mesto je nastalo u 16. veku od doseljenih Doljana, odnosno od prebeglih Poljičana. Dobar geografski položaj i izvorska voda omogućili su brzo naseljavanje ovog područja. U 16. veku ovdj je građena župna crkva sv. Ivana Krstitelja. Pedalj ispod nivoa njenog pločnika nedavno su pronađeni zidovi ranohrišćanske crkve s grobnom prostorijom u obliku krsta pod oltarom, s krstionicom i s dve cisterne. Postira su poznata po peskovitoj uvali punoj ruševina i antičkih nalaza.
Postira, uz bistro more, uredne plaže i male kamene kuće nude i ukusnu domaću hranu pripremljenu od sveže ribe i rogate stoke uzgojene na pašnjacima. U mestu se održava tradicionalna kulturno-zabavna manifestacija “Postirsko ljeto” koja obuhvata između ostalog i svetkovine Sv. Ivana Krstitelja, zaštitnika župe (24. juna), Gospe Karmelske (16. jula) i Velike Gospe (15. avgusta).
Zanimljivo je da su Postira jedno od retkih mesta u Hrvatskoj a verovatno i celom regionu – koje proteklih sto godina gotovo da uopšte nije menjalo broj niti nacionalnu strukturu stanovnika. Od 1910. kada ih je bilo 1.402 do poslednjeg Popisa 2021. koji beleži 1.431 žitelja ovog mesta. Hrvati čine preko 90% stanovništva u čitavom tom periodu.
Večerali smo na terasi konobe “Gustirna” čije ime zapravo znači “cisterna za vodu” što je i logično pošto je njena unutrašnjost nekada davno imala upravo tu namenu. Ovde smo pojeli jedan od najukusnijih obroka ovog leta koji je pri tom bio daleko ispod prosečnih beogradskih ili novosadskih restoranskih cena.
Iznad našeg stola jer stepenište koje vodi do ulaza u rodnu kuću Vladimira Nazora. Tu je i tabla sa jednostavnim natpisom: “Velikom pjesniku, borcu i prvom predsjedniku Prezidijuma Sabora N.R. Hrvatske Vladimiru Nazoru, rođenom u ovoj kući 1876. u znak priznanja podižu meštani Postira 1951”
Dok jedemo pašticadu od mesa domaćih goveda uzgojenih na okolnim pašnjacima, bar nam tako ljubazna supruga vlasnika Gospodnetića veli, i zalivamo je oporim domaćim dalmatinskim crvenim vinom, čitam o burnoj biografiji čoveka koji je rođen par metara dalje.
Evo jedne od najdramatičnijih i možda manje poznatih epizoda: “Godine 1942. s pesnikom Ivanom Goranom Kovačićem preko Kupe odlazi u partizane, o čemu je izvestio čak i Radio London. Prema tvrdnjama književnika Nedjeljka Mihanovića, koji prepričava iskaz pesnikove sestre – Nazor je, zapravo, bio otet. On joj naime nije najavio svoj odlazak, a njoj je komšinica javila kako je “krugoval” objavio da su partizani kidnapovali Nazora. Ista ta ustaška propaganda je krajem 1944. objavila da je Nazor strijeljan. Istinitost Mihanovićeve tvrdnje da su partizani Nazora odveli u šumu na prevaru – najbolje demantuje sam pisac u tekstu „Bijeg iz Zagreba“ gde piše o svojoj i Goranovoj želji da odmah odu u partizane: “Pobjegao sam iz ropstva i sramote takozvane Nezavisne države Hrvatske, da se nadišem ovdje slobode i da se prožmem osjećajem nacionalne časti i ljudskog dostojanstva… Neka se svaka dalmatinska planina prometne u partizansku tvrđavu, svaki naš zaliv u gusarsko gnijezdo protiv otimača našeg mora, svaki naš otok u klisuru o koju će se razbiti lađa grabežljivog okupatora!”, stoji u rukom pisanoj Nazorovoj poruci naslova „Prodičimo Hrvatstvo koje su izdajice i mlitavci ukaljali“ nastaloj negde u Hercegovini, u martu 1943. Zbog toga se i čini neopravdanim uklanjanje Nazorovog imena sa tabli mnogih ulica i škola u Srbiji, posebno u Vojvodini, od 1991. do danas.
Jedna druga biografija još više odudara od ambijenta romantičnog primorskog gradića. Tabla na staroj kamenoj kući u Postirima govori da je tu 1910. rođen Juraj Gospodnetić (najčešće prezime u mestu). Nakon osnovne škole u rodnom mestu, gimnaziju je završio u Šibeniku a teološke studije započeo je u Splitu i završio u Zagrebu. 1939. je godine imenovan za župnika Bosanskoga Grahova. U leto 1941. nakon što je Glamoč pripao NDH lokalni četnici su upali u grad uhvatili ga, vodili ga vezanog ulicama i na kraju 27. jula 1941. zverski ubili a grob mu se ne zna. Šest dana kasnije, na Ilindan ustaše ponovo zauzimaju mesto i masakriraju 80 lokalnih Srba.
Vatikan je 2014. pokrenuo proces beativikacije četvorice sveštenika Banjalučke biskupije koji su ubijeni tokom Drugog svetskog rata, među njima i Jurja Gospodnetića.
Dok se vraćamo sa večere, stiže mi poruka Ninoslava Pavića, starog prijatelja, nekada i ljutog konkurenta na magazinskom tržištu regiona. Pavić, čiji je deda bio grkokatolički sveštenik u Novom Sadu, redovno prati moje putopise iz raznih sela Vojvodine, posebno one koji se tiču ove male ali složne verske zajednice kojoj pripadaju uglavnom ovdašnji Rusini i Ukrajinci. Nino i njegova supruga Danijela leta provode u kući nedaleko od mesta Milna u kojoj smo im se pridružili na ručku poslednjeg dana našeg boravka na Braču.
Donosim mu dnevnu štampu koju sam tog jutra kupio na kiosku u Postirama, uzima samo “Večernji list” i “24 sata”, odbija “da dotakne” novine koje su mu nekada pripadale a danas su u rukama porodice njegovog bivšeg advokata Marijana Hanžekovića: “Ruka bi mi se osušila!”, kaže kroz osmeh.
Sa teških tema prelazimo na ono o čemu se u Dalmaciji u letnjoj sezoni redovno govori za ručkovima i večerama, piše u novinama: šta se događaja sa hrvatskim turizmom.
U ovogodišnjoj sezoni u Hrvatskoj je posebno do izražaja došao zabrinjavajući trend: Iako se broj turista smanjio, ponuda smeštaja nastavila je da se povećava a svake se godine dodaje oko i 25.000 novih kreveta u privatnom smeštaju jer mnogi vlasnici kuća pokušavaju da profitiraju od turizma. Zvuči poznato i gotovo identičan trend vidimo u Crnoj Gori, na Kopaoniku i Zlatiboru, na primer.
Tokom sezone 2024. ceo hrvatski turistički sektor, posebno gastronomija uz jadransku obalu, doživeo je značajan pad broja posetioca. U odnosu na jul 2023. izbrojano je oko 150.000 turista manje što su jasno osetili i hrvatski restorani. Mnogi vlasnici restorana prijavljuju prosečan pad prodaje od 20%, u Istri čak i do 30%, a na ostrvima poput Brača i do 50%. U mnogim restoranima na obali koje tokom leta redovno posećujemo od Rovinja na severu do Hvara i Dubrovnika na jugu od konobara čujemo slične priče: “Od kako radim ovde, nikada nije bila gora sezona!”, rekao mi je konobar iz Novog Sada koji devet godina radi u jednom od najpoznatijih restorana u Rovinju.
Mnogo je razloga za ovakvo stanje: visoke cene smeštaja i hrane u Hrvatskoj o čemu sve češće pišu i evropski mediji: Evropsko prvenstvo u fudbalu koje je preusmerio deo gostiju iz Nemačke ali i ostalih zemlja; Olimpijske igre u Parizu; ali i veoma povoljne last-minute ponude na brojnim egzotičnim destinacijama…
Videćemo hoće li se do sledećeg leta hrvatskih hotelijeri i vlasnici restorana dozvati pameti – spustiti cene i poput gopođe Gospodnetić u konobi “Gustirna”, raširiti ljubazni osmeh u susretu sa gostima.
Rođen 27.7.1968. u Baču (Vojvodina, Srbija). Srednju školu završio u Bačkoj Palanci, Pravni fakultet studirao u Novom Sadu. Od 1990. radi kao novinar – u početku kao novosadski dopisnik beogradskih “Večernjih novosti”; zagrebačke “Arene”, sarajevskih “Naših dana”. Sarađuje i u magazinima “Vreme” i “Stav”.
1992. sa grupom studenata obnavlja izlaženje studentskog mesečnika “Index”. Posle dva broja sledi smena celokupne redakcije i pokretanje magazina “Nezavisi Index” koji će kasnije 1993. promeniti ime u “Svet” iz kojeg je nastala izdavačka kuća Color Press Grupa.
Danas na čelu Color Press Grupe najvećeg izdavača magazina u regionu sa kompanijama u svih 6 republika – 110 magazina, 25 internet portala i preko 80 konferencija i festivala godišnje.
U porfoliju kompanije pored domaćih (poput magazina “Lepota i zdravlje”, “Svet”, “Pošalji recept”, “Lekovito bilje” itd) nalaze se i brojni licencni brendovi: “The Economist”, “Hello!”, “Gloria”, “Story”, “Star”, “Lisa Moj stan”, “Hausbau”, “Brava Casa”, “Bravo”, “Alan Ford”, “Grazia”, “La Cucina Italiana”, “Auto Bild” i brojni drugi.
