Meštani Unija, najzapadnijeg stalno naseljenog hrvatskog otoka, njih 88, govore teško razumljivim dijalektom čakavskog narečja. Na otoku nema automobila ni kanalizacije ali uvale na njegovoj obali važe za najlepše na Jadranu
Na putu za otok Unije, pristali smo u luku otoka Susak koji sam posetio prošle godine i pisao o njemu u nedeljniku “Vreme” reportaži “Kao što već kiši u listopadu na otocima”. Na brodu sam upoznao mladu učiteljicu koja predaje u osnovnoj školi na Susku. “Na otoku od 80 žitelja ima troje djece u školi… Ali, zadnjih godina vratilo se nekoliko mladih bračnih parova na otok i rodilo se dosta djece pa će ih uskoro u školi biti više!”
Otočić Unije, zabačen između Malog Lošinja i obale Italije bio je naseljen i pre Srednjeg veka, što sugeriše naziv “Gradina” za lokacije Arbit i Malendarska na krajnjem severnom i na krajnjem jugoistočnom kraku otoka, što je inače naziv za stare ilirske utvrde u ovim krajevima.
Na južnom delu otoka se nalazi i Villa Rustica. U doba Rimskog Carstva Unije su veliki maslinik. Iz tog vremena u Polju postoje tragovi zdenaca i letnjikovaca, a na severnom delu otoka i ostaci rimskog puta (Rimska kuća). Hrvati ga naseljavaju u 7. veku. Otok je pod vlašću hrvatskih vladara do 1102. kada Unije, zajedno s ostalim delovima Hrvatske, dolaze pod vlast Ugarske, od 1867. do 1918. prelaze pod vlast Austrougarske (Austro-Ugarskom nagodbom), a nakon toga Hrvatski Sabor donosi odluku o izdvajanju hrvatskih krajeva iz Austro-Ugarske i udruživanju u Državu SHS. Međutim, Rapalskim ugovorom 1920. Unije i susedni otoci pripojeni su Italiji.
Dvadesetih godina 20. veka Unije beleže demografski i privredni razvoj, tako da 1921. na otoku živi čak 783 stanovnika. U to vreme postajala su i 2 mlina za masline i jedna mala tvornica za preradu ribe. Krajem dvadesetih godina velika ekonomska kriza uzrokuje iseljavanje ljudi s otoka, ponajprije u SAD ali i u Australiju i druge delove sveta. 1943. Unije se oslobađaju talijanske vlasti i priključuju se matici Hrvatskoj, a u njenom sklopu i FNR Jugoslaviji.
Lošinjsko poduzeće “Jadranka” 1978. na otoku započinje s poljoprivredom i stočarstvom. To dovodi nove stanovnike i ekonomski napredak. Jedan od najvažnijih datuma u novijoj istoriji Unija je 7. novembar 1979., kada je na otok stigla struja. Tih godina i škola je započela s radom, a uz postojeća tri (pošta, trgovina i električna centrala) otvaraju se i nova radna mesta.
Finska kompanija “Pekka Salminene Architects” osnovala je 1987. Unije Workshop (od 1992. Unije Workshop International), međunarodni centar za arhitekturu koji organizuje međunarodne seminare, izložbe kao i radne grupe i kurseve za studente i profesionalce. 1997. organizacija je kupila savremenu centrifugalnu presu za masline i tako omogućila obnovu tradicije proizvodnje maslinovog ulja na otoku.
Otok je svakodnevno povezan lokalnom brodskom vezom iz Malog Lošinja (sa kojom sam došao), te katamaran iz Rijeke prema Malom Lošinju (sa kojim sam se vratio) i katamaran Pula-Zadar (ponedeljak, petak i subota). Na Unijama se od 1996. nalazi i mali aerodrom. Nema automobila.
Prema poslednjem popisu na Unijama živi 88 ljudi a ja sam pored lokalaca, (koji kao i oni na otoku Šušak govore veoma neobičan i teško razumljiv dijalekt čakavskog narečja) sreo i dosta stranaca koji se pentraju po kamenim stazama uz obalu ne bi li pronašli skrivene uvale.
Unijske kuće vodom se snabdevaju iz vlastitih cisterni u kojima se skuplja kišnica. Postoji i tri veće cisterne: uz crkvu, uz zgradu Mjesnog odbora i uz školu. Cisterne se nadopunjuju vodom iz broda vodonosca, a prema zakonu otočani imaju nešto povoljniju cenu, subvenioniciranu na određenu količinu.
Propisnog sistema vodoopskrbe nema. Postoji samo jedan iskopani bunar pa je od njega do sela izgrađen skroman vodoopskrbni sistem. Radi se o tehnološkoj vodi koja zadovoljava samo sanitarne standarde.
Kanalizacije na otoku takođe nema. Domaćinstva koriste septičke jame građene bez dna tako da propuštaju vodu u krško podzemlje otoka. U letnim mesecima, kada su kuće pune, a i s obzirom na to da se vode troši puno više nego prije 20-ak godina, otpadne vode završavaju u Unijskom zaljevu, u luci i na plaži. Merenja zadnjih godina upućuju da je more na tom mestu sve bliže nedopustivom stepenu zagađenja.
Od 2006. godine smeće se odvozi s otoka u kontejnerima specijalnim brodom, tri puta nedeljno u sezoni, a jednom nedeljno izvan sezone.
Unije se nalaze u jednoj od najboljih maslinarskih zona na svijetu. Priča se da je u rimsko doba na Unijama bilo čak 20.000 stabala maslina. U današnja vremena sve se svodi na individualnu proizvodnju maslinovog ulja za lične potrebe, a ako imate sreće možda uspete kupiti malo i za sebe, a ako imate još više sreće – dobijete par decilitara na poklon. Ipak, zahvaljujući pokojem entuzijastu i zaljubljeniku u maslinarstvo ima nade da će tradicija ostati očuvana.
Bez obzira na čak 10% obradive površine, poljoprivredom se bavi tek pokoji stanovnik, i opet uz malo sreće, u selu možete kupiti unijski krompir, paradajz, tikvicu, luk ili krastavac. Naravno, ako nije bilo suše.
Crkva na otoku Unije posvećena je Gospi Karmelskoj. Sveštenik jednom nedeljno dolazi na otok i služi misu nedeljom u 12.00. Ispred crkve stoje tri zvona. Nedaleko je i Park Janje i Franje, jedna bara puna žabokrečine i kapelica sagrađena 1933. i obnovljena 2014.
Otočko groblje i Crkvica Sv. Andrije smešteni su na rubu mesta. Na nekim spomenicima piše da je pokojnik skončao daleko od Unija, kao jedan Nikola u Australiji, na primer.
Padaju mi na pamet stihovi Džonija Štulića:
“Kad umoran zaspe
I više se ne probudi
Jedino za čime žudi
Je da umjesto
blaženstva i raja
Vidi zoru kako rudi
I sunce starog kraja…”
Kao i junak “Azrine” pesme “Pit…i to je Amerika” i ovaj otočanin je posle više decenija rada u tuđini – sahranjen u rodnoj grudi.
Zanimljivo je i to da je najčešće prezime na spomenicima – Nikolić.
Rođen 27.7.1968. u Baču (Vojvodina, Srbija). Srednju školu završio u Bačkoj Palanci, Pravni fakultet studirao u Novom Sadu. Od 1990. radi kao novinar – u početku kao novosadski dopisnik beogradskih “Večernjih novosti”; zagrebačke “Arene”, sarajevskih “Naših dana”. Sarađuje i u magazinima “Vreme” i “Stav”.
1992. sa grupom studenata obnavlja izlaženje studentskog mesečnika “Index”. Posle dva broja sledi smena celokupne redakcije i pokretanje magazina “Nezavisi Index” koji će kasnije 1993. promeniti ime u “Svet” iz kojeg je nastala izdavačka kuća Color Press Grupa.
Danas na čelu Color Press Grupe najvećeg izdavača magazina u regionu sa kompanijama u svih 6 republika – 110 magazina, 25 internet portala i preko 80 konferencija i festivala godišnje.
U porfoliju kompanije pored domaćih (poput magazina “Lepota i zdravlje”, “Svet”, “Pošalji recept”, “Lekovito bilje” itd) nalaze se i brojni licencni brendovi: “The Economist”, “Hello!”, “Gloria”, “Story”, “Star”, “Lisa Moj stan”, “Hausbau”, “Brava Casa”, “Bravo”, “Alan Ford”, “Grazia”, “La Cucina Italiana”, “Auto Bild” i brojni drugi.
