Italijanska regija Furlanija-Julijanska krajina nije često na turističkim mapama a krije veliki broj znamenitosti od antičkog grada Akvileja preko čarobnog gradića Palmanova, jedinog grada na svetu podinutog potpuno prema princima rensanse – u obliku savršene devetokrake zvezde do dvorca Miramare koji je podigao Maksimilijan Habsburški, car Meksika kojeg su hiljadama kilometara daleko streljali pobunjenici
Italija ima mnogo “izvikanih” gradova, regija, jezera i ostrva: Rim, Milano, Venecija, Toskana, Sicilija, Korzija, Pulja, Kapri, Amalfi, Dolomiti, Lago di Garda, Lago di Komo, San Remo, Đenova… Regija Furlanija-Julijanska krajina (Friuli-Venezia Giulia) nije jedna od onih koje se nalaze na prvim stranicima turističkih ponuda kada je o Apeninskom poluostrvu reč. Obično prođemo kroz nju na putu za Veneciju, Milano ili skijanje na Dolomitima, eventualno stanemo da nešto kupimo u Palmanova Shopping Village-u i to je to. Međutim, ova regija, pored Srbima i ostalima iz bivše Jugoslavije dobro znanog i poslednjih godina ponovo sve popularnijeg Trsta koji je ujedno i njen glavni grad – ima i brojne druge skrivene atrakcije. Od većih gradova na njenoj se teritoriji pored Trste nalaze još i Gorica, Udine i Poderone.
Regija Furlanija-Julijska krajina je u potpunosti stvorena pripajanjem “Zone A” Italiji 1954. Republika Italija je 1964. odlučila da svoj deo bivšeg Slobodne teritorije Trsta sa Furlanijom koju su do tada činile pokrajine Udine i Gorica. Pokrajina Pordenone stvorena je tek 1968. godine odvajanjem od pokrajine Udine. Novostvorena regija je ovim dobila i određenu autonomiju. Budući da je ovim spajanjem stvorena regija s raznolikim stanovništvom različite kulture i istoriju sve to nije prošlo bez trzavica u prošlosti. Odluku da se Trst proglasi glavnim gradom regije, popratilo je neslaganje furlanskog stanovništva koje se i danas u velikom broju protivi toj odluci, smatrajući Udine boljim rešenjem.
AKVILEJA
Akvileija u koju smo prvo stigli danas ima 3.400 stanovnika a u 4. veku Nove ere pred propast Zapadnog rimskog carstva – bio je 4. po veličini grad u Italiji posle Rima, Milana i Kapue. Akvileja je najpoznatija po drevnoj Patrijaršijskoj crkvi iz 11. veka, danas pod zaštitom UNESKO-a. Drevna Akvileja se nalazila na desetak kilometara južno od donjeg toka reke Soče i oko 7 km od mora, tako da je predstavljala uporište za zatvaranje uskog pojasa između Alpa i Jadranskog mora. Zbog povoljnog položaja prerasla je iz vojnog logora u grad, a bila je i glavna baza za rimske vojne operacije prema reci Dunavu. Kao godina osnivanja uzima se 181. Akvileja je bila kanalima povezana s morem, a u nju su vodili i mnogi putevi. Danas je Akvileja uz Ravenu najvažnije arheološko nalazište severne Italije.
Iskopavanjem se pronađeno više starorimskih artefakata, a većina ih je još neotkrivena pod livadama. Godine 340. car Konstantin II je ubijen ispred gradskih zidina u pokušaju da zauzme grad od svoga brata Konstansa I. Godine 381. tu je održan Akvilejski sabor, kojim je presedavao Sveti Amvrosije, a na kome je osuđeno arijanstvo. Huni su zauzeli Akvileju 452. godine, nakon tromesečne opsade i sravnili je sa zemljom. Akvileja je nakratko obnovljena, do ponovnog pada pod Langobarde 568. Langobardski vojvoda od Furlanije je vladao Akvilejom i okolinom iz Čedada sve dok 774. godine Karlo Veliki nije zauzeo Lombardiju i načinio je franačkim vojvodstvom s vojvodom Erikom furlanskim na čelu. Pod franačkom vlašću život se krajem 8. i početkom 9. veka vraća u ove krajeve. Akvilejski episkop koje je bio u bekstvu, vratio se i dobio je zvanje patrijarha.
Nakon propasti franačke države u 10. veku stanovnici su pretrpeli pljačkaške napade Ugara. Do 11. veka, Akvilejski patrijarh je postao dovoljno snažan da osigura privremenu vlast nad Furlaniji i Akvileji. Tako je Car Svetog rimskog carstva dao patrijarhu tu regiju u feudalni posed. No, patrijarhov autoritet je konstantno bio razlogom teritorijalnih razmirica okolnog plemstva. U prvoj polovini 11. veka Akvileja je obnovljena, a obnovu je vodio partijarh. Od tad se naziva Agle, Aglaja, Oglej, slovenski Oglaj. 1420. godine Akvileja pada pod vlast Mletačke Repubilike. Patrijaršija je ukinuta 1751. godine, i ova oblast je potpala pod jurisdikciju biskupije u Udinama i Gorici. Akvileja je bila jedan od najvećih i najbogatijih rimskih gradova. Iskopavanja su otkrila jednu ulicu i severozapadni ugao gradskih zidina, dok Državni arheološki muzej sadrži preko 20.000 natpisa, skulptura i drugih starina (staklenih posuda, rimskog novca i dr.) iz Akvileje. Većina rimskih ostataka još leži neotkriveno pod livadama Akvileje, čineći veliko arheološko bogatstvo – najveći netaknuti rimski grad.
Patrijaršijska bazilika je veličanstvena građevina s podnim mozaikom, a igrala je ključnu ulogu u pokrštavanju velikog dela centralne Evrope u ranom srednjem veku. Ovu baziliku s ravnim krovom podigao je patrijarh Popo 1031. na mestu starije crkve, a dogradio ju je 1379. patrijarh Markuad u gotskom stilu.
Romaničko-gotička fasada je povezana sa dvorištem Paganske crkve i ostatkom krstionice iz 5. veka. Unutrašnjost je trobrodne bazilike sa fascinatno očuvanim podnim mozaicima iz 4. veka (meni se najviše dopao motiv biblijske priče o Joni i velikoj ribi), dok je drveni krov iz 1526. a freske na zidovima iz različitih doba; u kapeli sv. Petra su iz 4., u apsidi su iz 11. veka. Tzv. “Kripti freski”, ispod prezbiterija, nalazi se ciklus freski iz 12. veka sa prikazom korena hrišćanstva u Akvileji i sv. Hermagorasa, prvog episkopa. Arheološke iskopine i patrijarhalna bazilika upisani su UNESKO-vu listu svetske baštine u Evropi 1998.
Od Akvileje do Singidunuma je išao rimski put. Dug je bio 335 rimskih milja, odnosno 530 km. Do Sirmijuma je iz Akvileje trebalo 20 dana peške, a do Singidunuma još dodatna tri dana, svega 23 dana. Pešice su prelazili oko 20 do 25 km po danu.
GRADO I PALMANOVA
Ručali smo na obali mora, u mestu Grado nekadašnjem ribarskom selu, sada turističkom gradiću od 7.500 stanovnika. Grado je izgrađen na rubu močvare, zbog isušivanja kroz naselje je prokopano više kanala, pa liči na „malu Veneciju“.
Kao primorski grad, ovo mesto je počelo da dobija na značaju tokom 5. veka u vreme varavarskih upada u severnu Italiju, kada je počelo da služi kao pribežište izbeglicama iz ugorženih gradova u zaleđu. Kada su Langobardi zauzeli obližnju Akvileju, tadašnji akvilejski mitropolit Pavlin se 568. sklonio u Grado. Od tog vremena, ovo mesto je postalo rezidencija akvilejskih mitropolita, koji su se vremenom prozvali i patrijarsima. Pošto je nasuprot njima naknadno obnovljena i suparnička jurisdikcija u staroj Akvileji, gradeški ogranak Akvilejske patrijaršije je vremenom postao poznat i kao Gradeška patrijaršija, koja je postojala sve do 1451.
Prenoćili smo u dvorcu Castello di Spessa. Ovo mesto je u isto vreme – hotel, restorani, vinarija, spa, golf tereni sa 18 rupa i 100 hektara pod vinogradima. Podrumi se nalaze 18 metara pod zemljom, deo u bunkeru izgrađenom pred Drugi svetski rat. Ovde se i u vreme Rimskog carstva nalazilo imanje, dvorac postoji od 13. veka i sagradila ga je porodica Ungrispach. Današnji izgled Castello di Spessa uglavnom potiče s kraja 19. i početka 20. veka. Bogati trgovac Rodolfo Voelkl kupio je zamak između 1879. i 1880. i pokrenuo potpunu rekonstrukciju, koju je projektovao tršćanski arhitekta Ruđero Berlam a završena je 1901. Srednjovekovni dvorac je tada temeljno preoblikovan u neogotičkom stilu — sa kulom, nazubljenim kruništima i dekorativnim elementima koje danas vidimo. Od originalne srednjovekovne građevine ostali su uglavnom delovi zidova i podrumi uklesani u stenu.
Palmanovu većina ljudi zna kao populani Shopping Village a to odmah pored, par kilometara od autoputa nalazi se srednjovekovni gradić poznat kao jedini na svetu sagrađen potpuno po načelima renesanse. Grad ima idealni oblik pravilnog devetougla sa prostranim trgom u samom geometrijskom središtu. Utvrđenje je 2017. godine uvršteno na UNESKO-vu listu svetske baštine kao deo mletačkog sistema odbrambenih utvrđenja 16. i 17. veka.
Domaćini su se potrudili da nam to prikažu na nabolji način pa su nas poveli u helikoptersku turu iznad cele ove regije. Prizori su bili fascinantni – sa jedne strane snegom prekriveni beli vrhovi Dolomita, sa druge plave vode Jadrana i gradić Gradi kao “Mala Venecija” a u sredini savršeni devetougao renesansne Palmanove.
Dok je ostatak ekipe otišao na večeru u jednu od picerija u Palmanova Shoppin Villageu, koleginica Lara iz Slovenije i ja odlučili smo se za šetnju do obližnjeg sela Visko. Negde u daljini padala je kiša i ispred nas je ukazala se dvostruka duga kakvu do sada nisam video u životu. Kiša je stigla i do Viska pa smo se sklonili u lokalnu birtiju u kojoj su meštani pili pivo i gledali utakmicu. Razgovarali smo o tome kako su u Italiji i najmanja i najzabačenija sela uređena bolje od najvažnijih turističkih atrakcija kod nas. Sve je sa merom i stilom, bez ogromnim građevina od betona i stakla koje narušavaju ambijente istorijskih gradova i sela. Ceo ovaj kraj pun je vinarija, plantaža jabuka, farmi sa koji dolaze odlično mleko i sirevi a kako se tih dana slavio World Bee Day (Svetski dan pčela) 20. maj – na svakom koraku sretali smo napise o važnosti pčela za očuvanje ekosistema ne samo u ruralnim sredinama nego i u gradovima (“urbano pčelarstvo”).
MIRAMARE
Za kraj našeg vikenda u regiji Furlanija-Julijanska krajina ostala nam je poseta Dvorcu Miramare nedaleko od Trsta. Sagrađen kao poklon za Maksimilijana Habsburškog, brata cara Franje Josifa i budućeg cara Meksika. Dvorac koji gleda na Tršćanski zaliv projektovao jei sagradio između 1856. i 1869. slavni bečki arhitekta tog doba Karl Junker. Okružen je velikim parkom od 22 hektara sa različitim biljkama sa svih prajeva planeta koje je Maksimilijan kao admiral austrijske mornarice doneo sa svojih brojnih putovanja. Dvorac je podeljen na sedam soba, u prizemlju se nalazio dnevni boravak Maksimilijana Habzburškog i njegove žene Šarlote od Belgije. Kako je na kraju Prvog svetskog rata Trst prešao od austrijskih u italijanske ruke – viši sprat dvorca korišćen je između dva rata od strane vojvode Amedea di Savoja Aoste, koji je u dvorcu živeo sedam godina i promenio je izgled nekoliko soba u ar deko stilu tog vremena.
Zanimljivo je da odsedanje u dvorcu nije donelo ni sreće nadvojvodi Francu Ferdinandu koji je sa suprugom Sofijom tu prespavao dve noći, od 9. do 11. aprila 1914. Šta se dogodilo dva i po meseca kasnije, poznato je.
A nesrećni Maksimilijan skonačo je svoj život sa samo 32 godine u dalekom Meksiku. Kako je došlo do toga? 1859. Maksimilijan je primio prvi poziv meksičkih monarhista predvođenih plemićem Hoseom Pablom Martinezom del Riom da postane car Meksika. Svedočantvo o poseti meksičke delegacije koja je došla da mu ponudi carsku krunu te zemlje zabeleženo je na jednom platnu koje se nalazi u dvorcu Miramare.
U Meksiku je tada u toku bio žestok sukob liberalne stranke predvođene predsednikom Huarezom, te konzervativaca koji su se protivili njegovim reformama. Maksimilijan je u početku odbio ponudu, kratkim odgovorom „Habzburg nije uzurpator“. Nakon intervencije evropskih sila (Francuske, Belgije, Španije i Ujedinjenog Kraljevstva) na strani Huarezovih protivnika, pod uticajem francuskoga cara Napoleona III te nakon što je general Elije-Frederik Forej osvojio Meksiko siti gde je potom 1863. organizovan plebiscit o obnovi monarhije, i proglašeno Drugo Meksičko carstvo Maksimilijan se ipak se odlučio da 10. apila 1864. prihvati poziv i postane car Meksika. Nakon te odluke izgubio je svoja nasledna prava u Austriji, a sam Franjo Josif protivio se bratovom odlasku u daleku zemlju. Dolaskom u Meksiko 28. maja 1864. i službeno je postao car, no i dalje ga nije priznavala republikansko-liberalna stranka predvođena Benitom Huarezom koja je vodila rat protiv francuske okupacije (sve ostale sile su se nakon prve intervencije i ostvarenja svojih ciljeva, vezane uz povrat meksičkih dugova, povukle iz Meksika).
STRELJAČKI VOD
Tokom svoje kratke vladavine, Maksimilijan je prihvatio i potvrdio niz liberalnih političkih promena uključujući upravnu reformu zemlje, proglašenje religijskih sloboda, te uvođenje opšteg prava glasa bez obzira na klasne razlike. Zabranio je izrabljivanje dece. Obnovio je i preuredio zamak Huapultepek povrh glavnog grada, koji je postao i vladarska rezidencija. U njegovo je vreme velik broj evropskih useljenika došao u Meksiko, a pružio je utočište i izbeglicama sa američkog Juga nakon poraza Konfederacije u Američkom građanskom ratu. Kako Šarlota i on nisu imali dece, naslednicima je proglasio unuke prvog meksičkog cara Agustina de Iturbidea.
Sukobi u Maksimilijanovoj državi su se pojačavali a pritisak obnovljenih i snažnih Sjedinjenih Država porastao do te mere da je 1866. propast carstva postala neizbežna. Te godine je, naime Napoleon III povukao francusku vojsku iz Meksika. Povlačenje je bilo posledica pritiska Sjedinjenih Država, koje nisu želele uplitanje evropskih vlada u svoju interesnu sferu (u skladu sa Monroovom dokrinom o kojoj se proteklih godinu dana ponovo toliko govori) te naglog uspona Pruske pod vođstvom Ota fon Bizmarka. Maksimilijan je odbio da napusti Meksiko i svoje pristalice, a Karlota je otputovala u Evropu u beznadnom pokušaju da obezbedi dodatnu pomoć Francuske, Austrije, Belgije i samog pape. U februaru 1867. car se se pred nadirućim snagama huarista povukao u grad Keretaro Arteaga gde je nekoliko meseci uspešno odolevao opsadi, ali je nakon izdaje u redovima odbrane predaja ipak usledila 15. maja 1867. Uhapšen je i izveden pred vojni sud koji ga je, zajedno s njegova dva vojna zapovednika, osudio na smrt streljanjem. Iako su mnogi evropski vladari i istaknute javne osobe (među kojima i poznati republikanci Viktor Igo i Đuzepe Garibaldi) slali Huarezu telegrame i pisma u kojima su molili da se poštedi Maksimilijanov život, on je odbio da pomiluje osuđene.
19.juna 1867. Maksimilijan je u rano ujutro streljan. Ta scena postala je važan deo popularne kulture 19. veka nakon što je Mane naslikao nekoliko ulja na mrtvo telo je zatim bilo javno izloženo u katedrali u Keretaru, gde je ostalo do 1868, kada je na traženje Franca Jozefa koji je u Meksiko poslao bojni brod “Novara” vraćeno u Evropu. Maksimilijan je nakon toga bio sahranjen u Habzburškoj carskoj kripti u Beču. Pisao sam pre par godina za “Vreme” o meksičkom sombreru koji su njegovi poklonici ostavili u kripti ispred njegovog sarkofaga.platnu sa tim motivom koja se danas nalaze u muzejima širom sveta.
Maksimilijanovo
Šarlota je, pod pritiskom svega proživljenog, izgubila razum te je ostatak života provela u izolaciji, prvo u Dvorcu Miramare, a zatim u Belgiji, pod starateljstvom svojeg brata, Leopolda II gde je i preminula 19. januara 1927.
Rođen 27.7.1968. u Baču (Vojvodina, Srbija). Srednju školu završio u Bačkoj Palanci, Pravni fakultet studirao u Novom Sadu. Od 1990. radi kao novinar – u početku kao novosadski dopisnik beogradskih “Večernjih novosti”; zagrebačke “Arene”, sarajevskih “Naših dana”. Sarađuje i u magazinima “Vreme” i “Stav”.
1992. sa grupom studenata obnavlja izlaženje studentskog mesečnika “Index”. Posle dva broja sledi smena celokupne redakcije i pokretanje magazina “Nezavisi Index” koji će kasnije 1993. promeniti ime u “Svet” iz kojeg je nastala izdavačka kuća Color Press Grupa.
Danas na čelu Color Press Grupe najvećeg izdavača magazina u regionu sa kompanijama u svih 6 republika – 110 magazina, 25 internet portala i preko 80 konferencija i festivala godišnje.
U porfoliju kompanije pored domaćih (poput magazina “Lepota i zdravlje”, “Svet”, “Pošalji recept”, “Lekovito bilje” itd) nalaze se i brojni licencni brendovi: “The Economist”, “Hello!”, “Gloria”, “Story”, “Star”, “Lisa Moj stan”, “Hausbau”, “Brava Casa”, “Bravo”, “Alan Ford”, “Grazia”, “La Cucina Italiana”, “Auto Bild” i brojni drugi.
