Zamak Belimarkovic

Zamak Belimarkovic

Spread the love

Letnjikovci i vile u Vrnjačkoj banji kriju mnoge tajne svojih nekadašnjih vlasnika ali burne istorije ovog mesta u kojem organizovani turizam postoji već 156 godina a nije prestajao ni za vreme Drugog svetskog rata kada je se ovde smestio Štab Druge oklopne divizije Trećeg rajha 

Kada su mi rekli kako je u planu bratimljenje Vrnjačke banje sa francuskim gradom Viši, našalio sam se da ima neke simbolike u tome. Naime, ova dva grada, ne samo da su najpoznatija banjska lečilišta u svojim zemljama nego su i tokom Drugog svetskog rata imala nešto zajedničko. U Višiju je, kao što znamo, bilo sedište Petenove kvislinškva vlade dok se u Vilu Turkulović u Vrnjačkoj banji smestio Štab Druge oklopne divizije Trećeg rajha. Hoteli su radili, konobari služili goste, nemački oficiri se družili sa devojkama raspoloženim za druženje…

80 godina kasnije, u Vrnjačkoj banji smo sa grupom stranih ambasadora iz Beograda koji su želeli da bolje upoznaju ovaj deo Srbije. Domaćin nam je Boban Đurović, predsednik opštine koji već 12 godina vlada Vrnjačkom Banjom. Na prvi pogled se vidi da se sve čisto, nigde smeća u travili ili rečicama, nema zgrada od 10 spratova kao na Zlatiboru ili Kopaoniku, mnogo starih vila je sačuvano i rekonstruisano, mada ima i onih koje su zbog vlasničkih zavrzlama ostale zapuštene.

Dragutin Turkulović podigao je 1936. vilu sa leve strane Vrnjačke reke. Vila je imala telefon sa brojem 18, kao i 25 luksuzno nameštenih soba okrenutih prema glavnom delu parka, a jednim delom i prema Goču. Oko kuće nalazio se lepo uređen park, a u njemu ružičnjaci. Vila je imala centralno grejanje, toplu i hladnu vodu i umerene cene, naročito za višečlane porodice. U objektu je na podu bio mozaik sa motivom morskog konjica i on je jedna od retkih stvari koje su sačuvane iz tog vremena.

U vili je svoju zubnu ordinaciju imala Dragutinova supruga – Miroslava Turkulović. Tu je živela i lepa kćerka Turkulovića – Dora. Za vreme Drugog svetskog rata u vili su najpre bili smešteni delovi Generalštaba i Ministarstva vojske, a potom je rekvirirana za Nemačku komadu i u njoj je bio smešten Štab Druge oklopne armije, čiji je komandant bio general Lotar Rendulic. Slikar i esejista Miodrag B. Protić u svojoj knjizi „Nojeva barka“ evocira sećanja na porodicu Turkulović na početku Drugog svetskog rata:

„Posle potresa – čudna, neprirodna tišina… Seljaci na pijaci prodaju, građani kupuju, omladina šeta. Zbunjuje prividna normalnost. Podstiče je nemački komandant Banje, pukovnik Hester iz Kajzerovih vremena. Imao je 60-ak godina, a bio je mršav i ukočen u svojoj uspravljenosti, visokih ugašenih čizama, sa malim, gotovo damskim revolverom o bedru. Šeta parkom sam, kao gost… Stan rekvirira u vili „Turkulović“, a dolazi i u vilu „Živadinović“, kod tasta Marka Ristića. Kada mu je posle suđeno, tražio je od Marka, našeg tadašnjeg ambasadora u Parizu, da posvedoči njegovo dobro postupanje u prvim mesecima okupacije. Jednom mi je Marko pokazao taj dosije i ispričao pojedinosti koje otkrivaju Hesterove manire: svoju uginulu pudlicu zakopao je u parku sanatorijuma i dao da, na kamenu (na engleskom, dakle jeziku neprijatelja) ureže epitaf: „Što više poznajem ljude, to više volim životinje!“

U naše društvo, u leto 1941. ušla je Teodora – Dora, kćerka vlasnika pansiona „Turkulović“ – dvospratne žute luksuzne zgrade sa svetlim kamenim stepeništem, prizemljem i prozorskim okvirima. Dora je bila tek razvedena, a razvela se ubrzi po udaji. Imala je  savršeno telo i somotasto belo lice uokvireno crvenkastom kosom. Zbog životne radosti koju je oko sebe širila sa svojim šeširima, haljinama, kostimima i mufovima, izgledala je kao da je sišla sa stranica pariskih modnih časopisa. Kod nje smo se najčešće okupljali u njenom zasebnom stanu u „Turkuloviću“, levo od ulaza sa pogledom na Vrnjačku rečicu i park, razgovarali, slušali muziku, pili kafu, pušili… Jednog jesenjeg dana 1941. pošao sam, sa štafelajem i platnom u rukama da se, prema dogovoru, susretnem sa Dorom. Umesto nje, našao sam njene roditelje koji su mi, uplašeni, ispričali da su je zbog sveopšteg haosa tog jutra poslali u Beograd. Oluja je, dakle počela i najbezalenije stvari su prestale da zavise od naše volje. Oproštajna vizija divne dame iz tragične vrnjačke jeseni 1941. godine ostala je nenaslikana. Doru više nikada nisam sreo.

Njen otac kasnije mi je rekao da se prvo udala u Beogradu, pa u Londonu, a jedan Vrnjčanin da je, po povratku iz Londona, već u zrelim godinama, pokušavala da se nastani u banji, pa ponovo iščezla. Jednom sam, posle 40 godina, prenoćio u vili „Turkulović“, u Dorinoj kući, koja se tada zvala „Partizanka“. U predvorju, na mramornom podu, prepoznao sam crni ornament morskog konjica. Na platno svoje svesti spustio sam, mučen nesanicom, film o letu i jeseni 1941. godine: slike iz intimne hronike mešale su se sa slikama iz opšte istorije. Naime, u tom istom zdanju, u kojem je naša družina 1941. gidine, zaštićena teškim zavesama, uz zebnju maštala o sutrašnjici, a ja o poslu sa Dorom (koju sam želeo da naslikam), tri godine kasnije nemački general Rendulic isplanirao je desant na Štab Josipa Broza u Drvaru“, piše Miodrag B. Protić u svojoj knjizi „Nojeva barka“.

Teodora Dora Turkulović i njena sestra Afrodita nestale su posle rata a kružile su priče da su silovane i ubijene što nikada nije rasveteljeno i dokazano. Vila „Turkulović“ nacionalizovana je 1948. godine, a vlasnicima u objektu koji je poneo ime „Partizanka“, nije ostavljen nijedan stan, već su preseljeni u vilu „Gavrić“. Nedugo potom odselili su se iz Vrnjačke Banje. Osamdesetih godina XX veka, vili je sa strane ka Crkvenom brdo dozidan aneks, a 2004. godine ime joj je promenjeno u hotel „Promenada“. Zamolili smo recepcionara da nas pusti u deo hotela u kojem se nalazi podni mozaik sa motivom morskog konjica po kojem je operacija Desanta na Drvar dobila ime. Odveo nas je do tog mesta uz komentar kako ne pamti kada se poslednji put neko to za to interesovao.

Odmah iznad Vile Turluković na samom vrhu Crkvenog brda je kuća nekadašnjeg apotekara Trajkovića. Najlepši pogled u Banji je, kažu meštani, sa njenog zastakljenog doksata. Za vreme nemačke okupacije vlasnik i njegova porodica doživeli su tragičnu sudbinu. Cela porodica – otac Svetolik, majka Milena, sin Miroslav i ćerke Vera i Sloboda, uhapšena je polovinom januara 1942. Tada je beogradskoj policiji, naime, palo u ruke pismo revolucionara Ive Lole Ribara, koje je uputio svojoj verenici Slobodi Trajković. U Specijalnoj policiji uporno su pokušavali da prisile Slobodu da napiše Loli pismo kojim bi ga namamila da dođe. Ona je to odlučno odbila. Početkom februara je prebačena u logor na Banjici zajedno sa ostalim članovima svoje porodice. Tu su 9. maja 1942. ugušeni u “dušegupki”.

Prema banjskim spisima i hroničarima, hotel “Švajcarija” nekada je bio ponos čuvene vrnjačke porodice Vuković, vlasništvo pionira ovdašnjeg ugostiteljstva Milana Vukovića. On je, početkom tridesetih godina prošlog veka, rekonstruisao i dogradio vilu “Simić” i dao joj ime “Švajcarija”. Bio je to hotel najviše kategorije, sa lepim sobama, salonima sa klavirima i gramofonima, radio-aparatima, kuhinjom kojoj bi i danas pozavideli najčuveniji hoteli, i sa automobilima kojima su ugledni gosti dovoženi i odvoženi od i do železničke stanice. Naročito zimi, “Švajcarija” je bila stecište ondašnje srpske elite, pisaca, bankara i političara. U njoj su svoje skupove održavali Beli Rusi iz cele ondašnje Jugoslavije, tu su spavali, obedovali, pili, pevali i tugovali za otadžbinom koju su morali da napuste. Upravo iz “Švajcarije” 1941. u nacistički koncentracioni logor odveden je Geca Kon, najveći srpski izdavač i knjižar između dva rata… Dugačak je spisak onih koji su redovno posećivali Banju poput kraljevskih porodica Obrenović i Karađorđević, Josipa Broza Tita, Ive Lole Ribara, Ive Andrića, Miroslava Krleže, Desanke Maksimović…

Ispod Crkvenog brda postoji tunel nazvan po nacističkom generalu Aleksandru Leru koji je rukovodio bombardovanjem Beograda, kao i desantom na Drvar. Izgrađen je po njegovom naređenju za vreme Drugog svetskog rata kao sklonište nemačkog Glavnog štaba za jugoistočnu Evropu, stacioniranog u Vrnjačkoj Banji. U toku je njegova rekonstrukcija i adaptacija i tunel bi uskoro trebalo da postana jedna vrsta muzejskog prostora kao nova kulturno-istorijska atrakcija.

Najreprezantivniji predrati objekat u Vrnjačkoj Banji danas je Zamak Belimarković. Sve je počelo kada je general Jovan Belimarković, koji je bio kraljev namesnik za vreme maloletstva kralja Aleksandra Obrenovića (a to je bila možda i najjača pozicija u državi), rešio da pored vrnjačke crkve napravi fantastičnu vilu, dostojnu ruskih grofova. Vila Belimarković, kako je dvorac nazvan, podignuta je na padini iznad toplog izvora, a građena je po uzoru na poljske dvorce severne Italije tog doba, a po idejnom rešenju generalnovog sestrića, građevinskog inženjera Pavla Denića, uz projekat i nadgledanje austrijskog gradevinskog inženjera Franca Vintera, u periodu od 1888. do 1894. Građevinari su bili izuzetno brzi, tako da je većina radova bila završena još 1889. Za vizuelni uzor uzete su, za to vreme, karakteristične vile severne Italije, a zamak je sagrađen od belog mermera iskopanog iz ličnog Belimarkovićevog majdana lociranog na padinama Goča. Ovo impozantno arhitektonsko zdanje dekorisano je raskošnim renesansnim elementima i dodatno obogaćeno duhom romantičarskog istorizma. Zanimljivo je da su do 1968. tu živeli naslednici generala Belimarkovića, ali je te godine zamak bio otkupljen da se od njega napravi ustanova kulture.

U Vili Belimarković danas je Zavičajni muzej sa arheološkom, etnografskom, istorijskom (zbirka grafičko-turističke propagande Vrnjaca, zbirka graditeljskog nasleda, zbirka starih razglednica, zbirka fotografija, zbirka starih foto-negativa na staklu), umetničkom zbirkom (skulpture, slike, grafike…) i prirodnjačkom. Stalnu postavku čine tri izložbe: „Ladarište – praistorija Vrnjaca“ (tragovi najstarijih zajednica na ovom području iz mlađeg kamenog doba, iz 4. milenijuma p.n.e.), „Etnografsko naslede Vrnjačke banje“ (obrađuje kulturu življenja od osnutka Banje do 60-ih) i „Spomen-soba đenerala Belimarkovića“ (predstavlja život slavnog generala, koji je svojim ugledom i uticajem doprineo razvoju Banje, a posebnu vrednost njegove zbirke čine stare i retke knjige i novine od polovine 19. do polovine 20. veka), dok se u vansezoni postavlja „Umetnička zbirka Zamka kulture” sa bogatom zbirkom grafika, slika i skulptura iz perioda posle Drugog svetskog rata.

Kada smo posetili Zamak Belimarković, bio je sunčani junski dan, ulaz je bio besplatan, unutrašnjost objekta prijatno klimatizovana ali za vreme našeg obilaska nije bilo drugih turista. Kao da većinu današnjih gostiju Banje ne zanimaju previše detalji iz njene burne istorije.