Od 76 sinagoga koliko ih je postojalo u Vojvodini pre 1941. do danas je preživelo svega nekoliko objekata a samo tri (u Subotici, Novom Sadu i Senti) su još u funkciji. Jevrejska groblja su uglavnom uništena ili potpuno zapuštena, međutim, u nekolicini sela i gradova gde su preživela – neki meštani koji nisu Jevreji dobrovoljno ih održavaju
“Ako kročiš u čivutski vrt, na sedmo koleno čini će pasti… I, ko da nema drugih bašti… Di sve pupi i sve šljašti… Di na miru možeš šeboj i božure krasti…”, pevao je Balašević prepričavši tako jedno od starih vojvođanskih verovanja. A ima ih mnogo kada je o ovdašnjim Jevrejima reč. Jedne uzrečice se sećam još iz rodnog Bača: “Mađar, Mađar…a kad umre – nose ga na čivutsko groblje”. Ova “doskočica” opisivala je čest slučaj kada su vojvođanski Jevreji imali mađarska ili nemačka imena, kasnije u Kraljevini Jugoslaviji i srpska – kojima su se “maskirali” u pripadnike većinskog ili vladajućeg naroda kako bi sebi ili porodici olakšali život u (po njih veoma često) burnim vremenima. Kada bi umrli – sahranjivali bi ih ipak na Jevrejskom groblju.
Kada sam došao u Novi Sad da studiram 1988. kupio sam bicikl i krenuo da otkrivam grad u koji sam se doselio. Jedno od najfascinatnijih mesta na koja sam naišao bilo je novosadsko jevrejsko groblje koje se nalazi na kraju Ulice Dože Đerđa, iza rimokatoličkog. Ovo groblje je preživelo Holokaust i preseljenje preživelih Jevreja u Izrael i do današnjeg dana je sačuvano pa raskošni secesijski i art deco nadgrobni spomenici svedoče o dome da su ovdašnji pripadnici judaističke veroispovesti predstavljali najelitniji sloj novosadskog društva.
Pre dve godine u Novom Sadu je bio u poseti jedan bogati njujorški Jevrej koji me je preko zajedničkog prijatelja zamolio da mu upriličimo privatnu turu “Jevrejski Novi Sad” koju svakog proleća organizujemo u gradu. Posetio je sinagogu u Jevrejskoj ulici, nekoliko secesijskih palata čiji su vlasnici pre Drugog svetskog rata bili Jevreji i na kraju – Jevrejsko groblje. Bio je fasciniran onim što je video ali i zbunjen činjenicom da Novi Sad uopšte ne koristi to što ima jedno od najlepštih i najbolje očuvanih jevrejskih grobalja u Istočnoj Evropi: “Postoje agencije iz Njujorka koje organizuju putovanja za bogate američke Jevreje gde oni posećuju preživela jevrejska groblja u Istočnoj Evropi i troše velike sume novca na smeštaj, hranu, lokalni transport i vođene ture…”. Predložio sam Gradu Novom Sadu da se nešto uradi po ovom pitanju i osim početne zainteresovanosti tadašnjeg gradonačelnika nije se ništa pomerilo u tom pravcu da grad koji je prošle godine bio Evropska prestonica kulture postane i ozbiljan centar verskog turizma za jednu posebno značajnu i uticajnu ciljnu grupu.
Nekako u isto vreme posetio sam Sinagogu u Subotici koja je nakon obnove koju je u najvećoj meri finansirala Vlada Mađarske, danas svakako jedan od najlepših enterijera u Srbiji. Ispred sinagoge nas dočekuje Hajnalka Ileš, koordinatorka Fondacije subotička sinagoga i pokazuje kako danas izgleda ono što je pre samo nekoliko godina bilo ruglo.
Ulazimo u hram i kao i svi koji ovde kroče – ostajemo nemi od lepote. Sinagoga iz 1902. koja je druga po veličini u Evropi (posle budimpeštanske) i peta u svetu izgrađena je po projektu budimpeštanskih arhitekata Marcela Komora (1868—1944) i Deže Jakaba (1864—1932), saradnika Edena Lehnera, tvorca mađarske varijante secesije. Korišćena je opeka i bojena Žolnai keramika sa kitnjastim ukrasima koji se zasnivaju na mađarskim narodnim motivima.
Enterijer sinagoge obnovljen je sredstvima Republike Mađarske (oko 3.000.000 eura). Tokom našeg boravka u sinagogi Hajnalka nam priča kako je Ljubiša Ristić tokom osamdesetih u sklopu svog KPGT-a ovde izvodio predstave i na neki način “oskrnavio” prostor – uvodeći u njega životinje i izvodeći “opscene” pozorišne predstave sa golotinjom i sličnim scenama neprimerenim za hram. Kaže da sinagoga danas služi kao prostor za koncerte klasične i džez-muzike i druga dešavanja a tokom velikih jevrejskih praznika ovde se obavljaju i verski obredi.
Od brojne i bogate jevrejske zajednice u Subotici koja je brojala 6.000 članova pre Holokausta, preživelo je samo njih 1.000, ostali su skončali u Aušvicu nakon su u martu 1944. odvedeni kad i ostali Jevreji pošto su Bačku od Hortija preuzeli Nemci. Većina preživelih iselila se u Izrael i današnja zajednica je mala (oko 200 članova) ali veoma aktivna.
Nekoliko puta mesečno organizuje se i kostimirana istorijska turi koju vodi Boris Tot, lokalni turistički vodič – od Gradskog muzeja do Sinagoge u oldtajmeru sa pričom o staroj Subotici i njenim znamenitim ličnostima.
Od 76 sinagoga koliko je u Vojvodini postojalo do Drugog svetskog rata – preživelo je svega nekoliko objekata. U Subotici i Novom Sadu sinagoge su očuvane i služe za organizaciju kulturnih događaja kao i povremeno za verske obrede. Od nedavno je i u Senti obnovljena takozvana Mala sinagoga, zapravo jedini sefardskih hram u Vojvodini (sve ostale sinagoge pripadaju Aškenazi Jevrejima).
Poslednii rabin u senćanskoj Velikoj sinagogi bio je dr A. Erenfeld, u ortodoksnoj Mozes Lebovic. Posle 1957. Velika sinagoga je porušena, a Mala (sefardska) pretvorena u fiskulturnu salu. Na mestu gde je nekada stajala Velika sinagoga danas se nalazi spomen-obeležje. Od Ištvana Pastora, predsednika Skupštine Vojvodine saznao sam par meseci ranije da se u Senti privodi kraju rekonstrukcija tzv. Male sinagoge. Za realizaciju ovog projekta, Vlada Mađarske obezbedila je gotovo 620 hiljada evra, a opštinska uprava, nekoliko miliona dinara. Arhitekta Ištvan Vatai bio je zadužen za rekonstrukciju ovog verskog objekta površine 400 metara kvadratnih koji je svečano otvoren pre par meseci. Obnovljenu sinagogu sam sa nekolicinom ambasadora država koje su bile učesnice Senćanske bitke (Poljska, Austrija, Mađarska…), prvi put posetio prošlog ponedeljka povodom godišnjice ovog događaja i uverio se u to da je nekadašnja fiskulturna sala zaista postala impresivni hram kulture i sećanja na život ovdašnjih Jevreja.
Od objekata u kojima su nekada bile sinagoge u Vojvodini je sačuvana još nekolicina: u Somboru je u bivšoj jevrejskog bogomolji komunalno preduzeće; u Apatinu Baptistička crkva koja je zgradu kupila posle rata; u Debeljači u Banatu – magacin.
U Bačkoj Topoli sačuvana je zgrada Rabinata sa malom “zimskom sinagogom” i u njoj se danas nalazi lokalna biblioteka. U Bajši, Kovilju, Kucuri i Erdeviku mali objekti sinagoga pretvoreni su posle rata u stambene objekte i potpuno se naprepoznatljivi.
Sve ostale sinagoge su porušene, na žalost većina njih tek posle Drugog svetskog rata kada se ono malo Jevreja koji su se vratili iz Aušvica i drugih logora – posle 1948. odselili u Izrael. Neke od tih sinagoga bile su toliko lepe i impresivne građevine poput onih u Pančevu (srušena 1954), Bečeju (1962), Kikindi (1955), Zrenjaninu (1941), Rumi (1943), Adi (1962), Vrbasu (1948), Sremskoj Mitrovici (1942)… da je prosto neverovatno kako čak i u to vreme nije bilo zrna razuma da se one sačuvaju, bar kao koncertne dvorane kao što je bio slučaj u Novom Sadu.
O sinagogama u Vojvodini pisao je najviše Pavle Šozberger u knjizi “Sinagoge u Vojvodini” (“Prometej” 1998) a značajna je i izložba “Sinagoge u Vojvodini kojih više nema: Spomenica minulog vremena” (Jevrejska opština Novi Sad, 2016).
Obilazeći Vojvodinu nailazio sam na uglavnom potpuno zapuštena jevrejska groblja dok su u nekim mestima i sasvim uništena. Na mesnom groblju u Debeljači u kojoj je do 1941. živelo mnogo Jevreja, njihovo groblje ograđeno je zelenom žičanom ogradom na kojoj je tabla koja nas obaveštava: “Novu ogradu Jevrejskog groblja podiglo je ESJF, Neprofitno udruženje za očuvanje i zaštitu jevrejskih grobalja u Evropi čiji je osnivač Rabi Jicak Šapira, u saradnji sa Savezom jevrejskih opština Srbije uz finansijku pomoć Savezne Republike Nemačke, kao sećanje na Jevreje iz Debeljače koji su stradali u Holokaustu!”
Decenijama zapušteno Jevrejsko groblje u Beloj Crkvi je na inicijativu meštanina Emanuela Veverice (31) očišćeno i uređeno u leto 2020. Sredstva za uređenje obezbedila je organizcija ESJF European Jewish Cemeteries Initiative sa sedištem u Kijevu (ista kao i u Debeljači) a radove je izvelo JP Belocrkvanski komunalac. Emanuel redovno obilazi ovo groblje i brine se o njemu i jedan je od nekolicine nejevreja koje sam sretao u vojvođanskim mestima koji žrtvuju svoje vreme, energiju i novac da bi održavali nadgrobne spomenike naroda kojem ne pripadaju.
Drugi je Zdravko Vulin, aktivista iz Bača čije je udruženje građana “Moj Bač” pre nekoliko godina očistilo i uredilo do tada potpuno zapušteno Jevrejsko groblje u ovom mestu.
Jevrejsko groblje u Staroj Pazovi nalazi se odmah uz protestantsko i pravoslavno. Nadgrobne spomenike obrasle mahovinom redovno čisti i održava starina Stevan Korać, pesnik i entuzijasta iz obližnjeg sela Vojka.
Ovi retki savremeni “pravedni među narodima” ne spašavaju više žive Jevreje kao što su to neki dobri ljudi činili u Drugom svetskom ratu – nego njihova groblja ali i obraz čitave zajednice koja nema kapacitet da to institucionalno reši.
Zrenjanin je jedini grad u Vojvodini i celoj Srbiji koji je dopustio postavljanje “kamenja spoticanja”, metalnih pločica sa imenima jevrejskih porodica stradalih u Holokaustu koje su “ugrađene” u pločnike ispred kuća i zgrada u kojima su ti ljudi. “Kamenje spoticanja” u gradu na Begeju posvećeno je jevrejskim porodicama Elek, Ekštajn, Kunstler, Đarfaš i Ivanji.
Pošto je većina vojvođanskih sinagoga srušena, najmanje što možemo da učinimo da mesta na kojima su se one nalazile obeležimo višejezičnim tablama (srpski, engleski, hebrejski i mađarski) sa fotografijama eksterijera i unutrašnjosti nekadašnjih jevrejskih bogomolja. Na taj način bi generacije onih koji prolaze ulicama naših sela i gradova postali svesni činjenice da je tu pored njih do pre 80 godina živeo narod čija su kulturna i privredna dostignuća ostavila veliki trag u našem društvu.
Rođen 27.7.1968. u Baču (Vojvodina, Srbija). Srednju školu završio u Bačkoj Palanci, Pravni fakultet studirao u Novom Sadu. Od 1990. radi kao novinar – u početku kao novosadski dopisnik beogradskih “Večernjih novosti”; zagrebačke “Arene”, sarajevskih “Naših dana”. Sarađuje i u magazinima “Vreme” i “Stav”.
1992. sa grupom studenata obnavlja izlaženje studentskog mesečnika “Index”. Posle dva broja sledi smena celokupne redakcije i pokretanje magazina “Nezavisi Index” koji će kasnije 1993. promeniti ime u “Svet” iz kojeg je nastala izdavačka kuća Color Press Grupa.
Danas na čelu Color Press Grupe najvećeg izdavača magazina u regionu sa kompanijama u svih 6 republika – 110 magazina, 25 internet portala i preko 80 konferencija i festivala godišnje.
U porfoliju kompanije pored domaćih (poput magazina “Lepota i zdravlje”, “Svet”, “Pošalji recept”, “Lekovito bilje” itd) nalaze se i brojni licencni brendovi: “The Economist”, “Hello!”, “Gloria”, “Story”, “Star”, “Lisa Moj stan”, “Hausbau”, “Brava Casa”, “Bravo”, “Alan Ford”, “Grazia”, “La Cucina Italiana”, “Auto Bild” i brojni drugi.
