Tri memorijalna kompleksa u Budimpešti svedoče o različitim istorijskim epohama, izazivaju burne reakcije “suparničkih” strana ali ipak govore o veoma razvijenoj i odgovornoj kulturi sećanja kod naših severnih suseda
U filmu “Muzička kutija” mlada američka advokatica mađarskog porekla koju glumi Džesika Lang zastane na obali Dunava pored Lančanog mosta u Budimpešti i zagleda se u reku. Tada odluči da ipak još jednom proveri navode o tome je njen voljeni otac Miška pred kraj Drugog svetskog rata kao pripadnik “Strelastih krstova” (“njilaša”) učestvovao u ubijanjima Jevreja, Roma i komunista, tu na obali Dunava u Budimpešti.
Blizu tog mesta 2005. otkriven je ovaj neobični spomenik koji čine metalne cipele – muške, ženske i dečije, koje simbolizuju žrtve koje su “njilaši” ubili i bacili u Dunav. Autor spomenik je vajar Đula Pauer.
Cipele su u tim ratnim vremenima smatrane vrednim predmetima i mogle su da budu prodate posle ubistva njihovih vlasnika pa su krvnici naređivali svojim žrtavama da se izuju. Istorijski podaci govore o 3.500 ljudi, od toga je bilo 800 Jevreja, koji su ubijeni na obali Dunava i bačeni u reku. Većina ubistava dogodila se u decembru 1944. i januaru 1945. U februaru 1945. Crvena armija je oslobodila Budimpeštu.
Bronzane cipele su dugačkim šipkama pričvršćene za betonsku podlogu kako memorijal ne bi mogao da bude vandalizovan. Ipak, “Budapest Beacon” je u septembru 2014. izvestio da je nekoliko bronzanih cipela nestalo.
Desetak minuta hoda od tog mesta je budimpeštanski Trg slobode na kojem se od 2014. (nakon Orbanovog povratka na vlast) nalazi se Spomenik žrtvama nemačke okupacije Mađarske 1944. i 1945. Ono što ovaj spomenik izdvaja od ostalih je da se ispred njega nalaze fotografije žrtava (pre svega jevrejskih) Hortijevog režima od 1939. do 1944. Spomenik predstavlja Arhanđela Gavrila koji simbolizuje “nevinu” Mađarsku koju napada agresivni nemački orao. Kritičari ovog spomenika tvrde da se njima Mađarska do 1944. predstavlja kao zemlja u kojoj nije bilo zločina protiv drugih nacija, što kao što je, posebno kod nas u Bačkoj, poznato – ne odgovara istini. U podnožju spomenika nalazi se prilično neodređen natpis: “U sećanje na žrtve”.
Holocaust Educational Trust, neprofitna organizacija sa sedištem u Londonu koja se bavi edukovanjem, pre svega mladih ljudi različitih nacionalnosti – na temu Holokausta, ocenila je ovaj spomenik tipičnim primerom “negiranja zločina”. Mađarske vlasti našle su kompromisno rešenje: spomenik je ostao na svom mestu, ali su ispred njega dozvolili postavljanje prave “protestne ograde” sa tekstovima na temu Holokausta u Mađarskoj pre marta 1944, fotografijama žrtava i predmetima poput kofera koji simbolizuju odvođenje Jevreja u logore. Tako je ovo postao zapravo “kontra-spomenik” koji je u nekoj vrsti “dijaloga” sa onim koji simbolizuje Arhanđel Gavrilo.
Na putu za kuću, na izlasku iz Budimpešte obišli smo i “Memento park” koji je otvoren 29. juna 1993. na drugu godišnjicu povlačenja sovjetskih trupa iz Mađarske. U njemu su svoje mesto našli brojni spomenici posvećeni Lenjinu, Marksu, Staljinu kao i brojnim mađarskim revolucionarima i komunistima kao i onima iz ostalih “bratskih zemalja” Varšavskog pakta. Svi ovi spomenici stajali su na ulicama i trgovima Budimpešte i drugih mađarskih gradova ali, za razliku od većine onih u bivšoj Jugoslaviji – nisu pretopljeni ili uništeni već su skupljeni na jedno mesto kako bi svedočili o ovom periodu mađarske i svetske istorije ali i umetnosti.
Memento park je podeljen u dva dela: Park statua i Trg svedoka koji leži istočno od glavnog ulaza i moguće ga je obiđe bez plaćanja ulaznice. U Parku statua nalaze se 42 statue i spomenika. Na Trgu svedoka je replika džinovskih “Staljinovih čizama” koje su postale simbol Mađarske revolucije 1956. nakon što je statua Staljina srušena sa postolja a iza nje su ostale samo čizme. U sklopu kompleksa 2007. otvoren je novi izložbeni prostor kao i mala bioskopska dvorana. Izložba “Staljinove čizme” vodi posetioce kroz detalje Mađarske revolucije 1956. kao i pada komunizma u ovoj zemlji tokom 1989. i 1990. U kino-dvorani moguće je pogledati film “Život jednog agenta” koji je režirao Gabor Žigmond Pap a bavi se medodama koje je koristila mađarska tajna policija od 1949. do 1989.
Ova tri spomenička kompleksa govore o potpuno različitim periodima mađarske skorije istorije oko koje i danas postoje brojne kontroverze. Međutim, za razliku od prostora bivše Jugoslavije na kojima “pobednici” uništavaju svaki trag “onih pre njih”, posebno kada je reč o nazivima ulica i spomenicima, Mađari su pronašli načine da sopstvenu “kulturu sećanja” učine jedinstvenom na prostorima Istočne Evrope.
Rođen 27.7.1968. u Baču (Vojvodina, Srbija). Srednju školu završio u Bačkoj Palanci, Pravni fakultet studirao u Novom Sadu. Od 1990. radi kao novinar – u početku kao novosadski dopisnik beogradskih “Večernjih novosti”; zagrebačke “Arene”, sarajevskih “Naših dana”. Sarađuje i u magazinima “Vreme” i “Stav”.
1992. sa grupom studenata obnavlja izlaženje studentskog mesečnika “Index”. Posle dva broja sledi smena celokupne redakcije i pokretanje magazina “Nezavisi Index” koji će kasnije 1993. promeniti ime u “Svet” iz kojeg je nastala izdavačka kuća Color Press Grupa.
Danas na čelu Color Press Grupe najvećeg izdavača magazina u regionu sa kompanijama u svih 6 republika – 110 magazina, 25 internet portala i preko 80 konferencija i festivala godišnje.
U porfoliju kompanije pored domaćih (poput magazina “Lepota i zdravlje”, “Svet”, “Pošalji recept”, “Lekovito bilje” itd) nalaze se i brojni licencni brendovi: “The Economist”, “Hello!”, “Gloria”, “Story”, “Star”, “Lisa Moj stan”, “Hausbau”, “Brava Casa”, “Bravo”, “Alan Ford”, “Grazia”, “La Cucina Italiana”, “Auto Bild” i brojni drugi.
